هرچه آيد ، پيش ايشان ، خوش بود * آب حيوان گردد ، ار آتش بود زهر در حلقومشان ، شكّر شود * سنگ اندر راهشان ، گوهر شود جملگى يكسان بودشان ، نيك وبد * از چه باشد اين ؟ ، ز حسن ظنّ خود كفر باشد نزدشان ، كردن دعا * كاى إله از ما ، بگردان اين قضا سپس ، بايد بتحقيق در صور معتقدات بندگان خدا پرداخت وآنها را در عالم اعتقاد ، عين صوري دانست كه رحمت الهى بر آن صور شامل بوده وآنچه مخلوق حقّ نام دارد ، صورتي از صور علم بندگان خداوند تعالى بعالم وجود ميباشد كه مظهرى از مظاهر أسماء اللّه درشمارند ، وچون صور اعتقادي خلايق از حقّ ، بر وفق تجلّى حقّ بدانها برحسب تقاضاى عين ثابتشان ميباشد ؛ بنابراين ، رحمت خدايى بر صور اعتقادي مزبور تعلّق يافته وموجب ايجادشان گرديده است ، ومراد شيخ أكبر ابن عربى از جملهء : « فرحمته بنفسها بالإيجاد » اينستكه رحمت ، نخستين‌بار بدون هيچگونه واسطه‌اى به نفس رحمان تعلّق گرفت وخداوند آنرا ايجاد كرده وأسماء خود را ظاهر نمود ؛ وبه تعبير ديگر ، رحمت بدين رحمت ، همان حقّ مخلوق است كه بنفس رحمت مزبور ايجاد شده‌اند ، وبتشريحى بهتر ، حقّ مخلوق همان تجلّى حقتعالى برحسب اعتقاد معتقدان در آن بوده ، واز اين حيث مخلوق ناميده شد كه مجعول ومتكثّر است وهر مجعولى بناچار خلق ميباشد ؛ وامّا تسميهء آن بحقّ از حيث اعتقاد معتقد بوده ، وبطور كلّى معناى جملهء فصوص الحكم در فصّ زكريّاوى اينستكه رحمت در أعيان ثابته در حالت عدم اصلى آنها ناظر بوده ؛ پس با شهود أعيان مزبور بدانها ترحّم كرده وعين حقّ مخلوق را در اعتقاد هر عيني ، از جملهء أعيان ثابته ديده است ؛ آنگاه رحمتي كه موجب رحمت حقّ مخلوق يا همان رحمان ميباشد ؛ برحمت ذاتي خداوند تعالى مورد ترحّم قرار گرفته وآنرا ايجاد كرد ؛ وبراي همين است كه گفتم : حقّ مخلوق يا رحمان برحسب اعتقادات معتقدان ، نخستين چيزى است كه پس از تعلّق رحمت ذاتي ، بنفس خود ، مورد رحمت قرار گرفته ومرحوم دوّم است ؛ وبدانگونه كه از پيش گفته آمد ، اوّلين چيزى كه رحمت ذاتي آنرا فراگرفت ؛ شيئى بودن آن رحمتي است كه موجد رحمت صفاتى گرديده وآن عين اسم الرّحمان ميباشد ، وچون رحمان برحسب اعتقاد معتقدان همان چيزيست كه خداوند بر آن تجلّى كرده وآنرا حقّ مخلوق در مرتبهء ايجاد آنها قرار داد ؛ عين رحمان هم از جملهء مظاهرى است كه مرحوم برحمت ذاتي حقّ ميباشد ، وبسبب تعلّق رحمت ظاهر