غلامحسين رضانژاد
602
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى
سلمان وسليم ولهفان ولهيف استناد كرده وگويند : اگرچه ايندو اسم در صورت مختلفند ؛ ليكن در معنى واحد بوده ودر دعاى معصومين عليهم السّلام بدين نظريّه اشاره شده وفرمودهاند : « يا رحمان الدّنيا والآخرة ورحيمهما » ليكن بايد دانست رحمان ورحيم هردو بدنيا وآخرت تعلّق ميگيرند ؛ امّا در نحوه وچگونگى اين تعلّق فرق دارند ؛ زيرا دنيا وآخرت در شمول رحمان از حيث وجود وايجاداتى است كه عين كمال آن ميباشد ودايرهء حكم وسيطره وتعلّق آن متفاوت است ؛ در صورتيكه رحيم هم بدنيا وآخرت با يكديگر ، متعلّق ميباشد ؛ ولى در تخفيف عقوبت أهل كفر وعفو وغفران تائب از گناه وتفضّل بمؤمن ومطيع ؛ وبهمين ملاحظه مشتمل بر دنيا وآخرت بأهم بوده وبالآخرة با صحّت مفهوم ومضمون دعاى مزبور ، دايرهء شمول وحيطه وكاربرد وحكومت ومظاهر تجلّى ايندو اسم ، داراى اختلاف وتفاوتى چشمگيرند ؛ وحقّ تحقيق اينستكه نوع رحمت در رحمان با رحيم فرق داشته ودايرهء رحمت رحماني از حيث گستره وسعهء وجودي واحاطه ، فراگيرتر از رحيم است ؛ واگر رحمان را بصفت عموم واطلاق متّصف داريم ؛ رحيم بوصفى خاصّ موصوف بوده ، ودر واقع تا ماهيّات كلّيه وأعيان ثابته بصفت رحمت انتشارى وامتنانى ، هر عيني از أعيان وماهيّات را بتشريف هستى خلقت نبخشد ؛ رحيميّت هرگز در رحمت خود مورد ومجرايى براي تجلّى وظهور نداشته وبه تعبير ديگر رحمت رحماني به أصل وجود هر شيئى تعلّق گرفته وآنرا از حالت لا اقتضائى ذاتي درآورده وبتأثير علّت وجوبي ، بلباس وجود عيني وخارجي ملبّس ومشرّف ميگرداند . آنگاه وجود مزبور طبق استعداد ذاتي وقابليّت اعيانى وخواست خود در ماهيّت كلّيه وصورت علمي ؛ وبرحمت رحيمى حقّانى ، بكمالات لايقه رسيده وبمزيد رحمت به آرايش وجودي نائل مىآيد ، وبهرچه كه در جهت كمال ولياقت واستحقاق أزلي واستدعاء اوست ، در مسير حركت استكمالى در سير صعودى بطىّ مراتب وعبور از منازل كمالى مىپردازد ؛ واگر ارادهء أزلي برحمت رحماني در جهت وجود وايجاد هر موجودى تعلّق گيرد ؛ رحمت رحيمى در هر مورد خاصّ وارادهاى ويژهء آن ، بكمال موجود وافعال آن متعلّق گرديده ولذا شمول رحمت ياد شده ، أخصّ از رحمت رحماني ميباشد ؛ وبعبارت ديگر : اگر رحمت رحيمى بچيزى يا كسى تعلّق يابد ، در اينصورت بايد آنچيز يا آن كس از پيش برحمت رحماني سريانى از ثبوت ووجود علمي ، بوجود عيني وخارجي آمده باشد ، تا موضوع تعلّق رحمت