غلامحسين رضانژاد

25

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى

محقّقان ، علاوة بر موارد مزبور ، مفسّر يا تأويل‌كننده بايد بعلم أحاديث نبوي وأخبار أهل بيت رسول أكرم - صلوات اللّه عليهم أجمعين - احاطه وتسلّط كامل داشته وبه أنواع حديث وخبر از مرسل ومستفيض وصحاح وحسان وواحد ومتواتر ومختلق ومفتعل ومصنوع ومجعول وعزيز وقوىّ وضعيف وغيره ؛ علم وسيع وآشنائى وخبرويّت داشته باشد ، كه البتة اين مبحث در فصلى جداگانه مورد تحقيق قرار خواهد گرفت ؛ تا هرگز بتفسير برأي مبادرت نكرده واز سهو وخطا وشبهه ، مصون ومحفوظ ماند . بعضي از علماء ، تفسير را علم باصولى دانند كه معاني كلام اللّه از أوامر ونواهى وبجز آن را مىشناساند ؛ ولذا در علم تفسير مراد حضرت حقتعالى از كلّ آيات قرآن مجيد بوده وتفتازانى آنرا بعلمى بحث‌كننده از أحوال ألفاظ كلام اللّه بلحاظ دلالت آنها از مراد خداوند تعالى تعريف كرده وأبو حيّان توحيدي نيز علم تجويد را بدان درافزوده وگويد تفسير علمي است كه از چگونگى نطق بألفاظ قرآن ومدلول‌ها واحكام مفرد ومركّب ومعاني آن از حيث تركيب بحث مىنمايد ؛ وزركشى هم در تعريف علم تفسير عقيدة دارد كه بدان فهم كتاب اللّه نازل بر رسول أو ( ص ) حاصل مىآيد واز بيان معاني واستخراج احكام حكايت كرده ودر اين علم بايد از لغت ونحو وتصريف وبيان ومباني فقه وقرآئات مختلفه وشناخت أسباب نزول وناسخ ومنسوخ استفاده نموده وعلّامهء فنّارى بتدقيق در اين تعاريف پرداخته وبعلّت جامع ومانع نبودن آنها تعريفى ديگر را براي تفسير برگزيده است كه صاحب كشف الظّنون بنقل آن در كتاب خود مبادرت كرده وگويد : تفسير عبارت از علم بأحوال كلام اللّه تعالى از حيث دلالت قرآني است كه بطور علمي يا ظنّى وبقدر طاقت بشرى ميتوان بدان نائل آمد وموضوع اين علم نيز كلام اللّه مجيد بوده وغرض از آن حصول قدرت بر استنباط احكام شرعي بر وجه صحّت ومعرفت معاني كلام اللّه ميباشد ، ولذا چنين علمي از اجلّ علوم واهمّ واشرف آنها بوده وبهمين دليل انسانرا بفهم مراد حضرت حقّ از نزول آن برسول خود رسانده وموجب شناخت احكام الهى وفرايض وطاعات وعبادات وأصول عقايد وفروع وأوامر ونواهى ميباشد ولذا شريفترين غايات وأحسن طرق در نيل بسعادات است ؛ ليكن هيچيك از تعاريف مزبور از جامعيّت ومانعيّت لازم برخوردار نبوده وبا استقصاء لازم وتحقيق وتأمّل عالمانه‌ترى بايد بتعريفى شامل جوانب وأطراف وأصل وفرع وجزء وكلّ وجامع ومانع وحاكى از مراد خداوندى از انزال آن برسول خود پرداخت ؛ وما در