غلامحسين رضانژاد

26

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى

همين فصل به آوردن تعريف مزبور مبادرت خواهيم كرد . أستاذ علّامه سيّد كاظم عصّار از مفسّرى بنقل تعريفى پرداخته وگويد : « 1 » تفسير علمي است كه در آن از كيفيّت نطق بألفاظ قرآن واحكام أفرادى وتركيبي آن بحث ميكند ؛ سپس ميگويد : چون ديگرى از مدلولات ومعاني نيز ، كتاب مجيد را محتاج به بيان دانسته است ، بقرار ذيل تعريف نموده : تفسير عبارت از علم باصولى است كه بدان نزول آيات وشؤون وقصص وأسباب نزول وترتيب آيات از حيث مكّى يا مدنى ومحكم ومتشابه وعامّ وخاصّ وناسخ ومنسوخ ومجمل ومفصّل وحلال وحرام ووعده ووعيد وامر ونهى قرآن شناخته ميشود . آنگاه خود بتعريفى ديگر پرداخته وگويد : تفسير ، علم به أصولي است كه بدان أحوال كتاب از حيث متكلّم وكلام بلحاظ دالّ ومدلول ومخاطب وجهت خطاب ومصدر ونظم آن بقدر طاقت بشرى شناخته ميشود ؛ وسپس اضافه كرده است كه جملهء بقدر طاقت بشرى را ما بتعريف علم تفسير اضافه كرده‌ايم ومفسّرين ديگر بقيد آن نپرداخته‌اند . در تعريف أستاذ علّامه چنانكه خود گويد ، علاوة بر شمول بجهات نظري مفسّران در حقايق ثابتهء اين علم ؛ دو امر مورد توجّه ديگر را نيز تضمين كرده است : يكى غايت علم تفسير وفايدهء آن ، وديگرى اشتمال بر علوم جزئيّه‌اى همانند صرف ونحو ومعاني وبيان وأصول فقه وقواعد تجويد وغيره كه بايد از پيش ادراك شوند ؛ وأستاذ جلال الدّين آشتيانى در تعليقهء خود بر جملهء مورد اضافهء علّامهء مفسّر ، عقيدة دارد كه آن قيد راجع ببطون ألفاظ قرآن است وبطون نيز همان مراتب پس از ظهر قرآن ميباشد كه هر مرتبهء آن داراى حكمي بوده ومرتبهء نازل قرآن ، همين كتاب تدوينى است ومرتبهء آخرش مطلّع كلمات وجودي ميباشد ، ومراد أستاذ آشتيانى از تعليقهء ياد شده ، توجّه وتذكّر بحديث نبوي است كه : « انّ للقرآن ظهرا وبطنا وحدّا ومطلّعا » ودر حديثي آمده است : « ولبطنه بطن آخر إلى سبعة أبطن » ودر نقل ديگر : « إلى سبعين أبطن » امّا در بيشتر تعريفها معنى كلمهء تفسير ، فراموش يا غفلت شده است ، مگر در تعاريف أهل لغت ؛ زيرا آنان نخست معنى وضعي لغوى را آورده‌اند وپس از آن با توجّه بمعنى مزبور

--> ( 1 ) - تفسير القرآن ، سورة الفاتحة ، با تصحيح وتعليق ومقدّمهء أستاذ حكيم جلال الدّين آشتيانى ، چاپ دانشگاه مشهد ، مهرماه سال 1350 شمسي .