غلامحسين رضانژاد
12
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى
« بيان رئوس ثمانية در علم تفسير » علم تفسير نيز همانند جميع علوم ديگر داراى رئوس هشتگانه وقابل تطبيق بدان است واگرچه در كتب تفسيري توجّهى به بيان آن نشده ، ليكن ما با عون پروردگارى به تبيين وتطبيق رئوس مزبور با علم تفسير خواهيم پرداخت ، وآنرا در هشت مقولة بيان خواهيم كرد . مقولهء نخست ، تعريف علم : گرچه ما در فصل اوّل مقدّمه ودر مبحث معنى لغوى واصطلاحى تفسير وتأويل ، به آوردن نظريّاتى مختلف در علم تفسير پرداخته وبنقد وبحث در آن كوشيدهايم ؛ ليكن از باب ضرورت به اظهار مجدّد وبيان تعريف علم مورد نظر خواهيم پرداخت والبتّه اين تعريف نيز اختصاص بدين تأليف ومؤلّف داشته وپرداختهء دقيق خود اين مفسّر است وتاكنون هيچ مفسّرى بتعريفى جامع ومانع ، مانند اين تعريف مبادرت نكرده است . تفسير عبارت است از : علم بأصول ومباني وقواعدى است كه كشف وتمييز واظهار وتبيين معاني معقول وحقايق پوشيده از نظر وتحقيق در جزئيّات كلام اللّه منزل بر رسول ( ص ) كه داراى خفاء وايهام وابهام بوده وكيفيّت ونحوهء نزول آيات از حيث متكلّم وكلام ومخاطب وجهت خطاب ومصدر ، بلحاظ دالّ ومدلول ومقدّم ومؤخّر وشأن نزول آيات وقصص ومحكم ومتشابه وحقيقت ومجاز وناسخ ومنسوخ ومفرد ومركّب ومهمّات تجويد ووجوه ونظاير ومجمل ومفصّل وظاهر وباطن واستعاره وتشبيه وتعريض وكناية وحدّ ومطّلع وأوامر ونواهى وحلال وحرام ومكروه ومندوب ومباح واحكام أصول وفروع ومكّى ومدنى ومطلق ومقيّد ووعده ووعيد وعامّ وخاصّ ومنطوق ومفهوم ووجوه أدبي وعقلي وعرفانى وعقيدتي قرآن مجيد را براي دريافت مراد متكلّم ونازلكنندهء آن ، بعلم قطعي يا ظنّى متاخم بقطع ، وبه اندازهء توان وطاقت انساني بما مىشناسند . امّا اگر تأويل قرآن را نيز از مصاديق خاصّ علم حقيقي بقرآن شناسيم ، بايد در مقام تعريف آن نيز برآمده وبگوييم : تأويل قرآن حكيم بنحوى جامع ومانع عبارتست از : علم قبول كردن يكى از چند معنى محتمل ، بلحاظ ترجيح وجهي از آن بمراد متكلّم ، خواه علمي باشد ، يا فعلى ، وتطبيق وارجاع وسوق دادن مفهوم ظاهر لفظ ، با معنى باطن واوّلين ، كه مورد اراده ومنظور حضرت حقتعالى در انزال آن بوده است .