الشيخ اسماعيل حقي البروسوي
213
تفسير روح البيان
على رأس البئر صخرة عظيمة لا يقدر على حملها الا جماعة من الناس وقد كان آمن به من الجميع عبد اسود وكان العبد يأتي الجبل فيحتطب ويحمل على ظهره ويبيع الحزمة ويشترى بثمنها طعاما ثم يأتي البئر فيلقى اليه الطعام من خروق الصخرة وكان على ذلك سنين ثم إن اللّه تعالى أهلك القوم وأرسل ملكا فرفع الحجر واخرج النبي من البئر وقيل بل الأسود عالج الصخرة فقواه اللّه لرفعها والقى حبلا اليه واستخرجه من البئر فأوحى اللّه إلى ذلك النبي انه رفيقه في الجنة وفي الحديث ( ان أول الناس دخولا الجنة لعبد اسود ) يريد هذا العبد علي بن الحسين ابن علي زين العابدين رضى اللّه عنهم [ روايت كند از پدر خويش كفتا مردى آمد از بنى تميم پيش أمير المؤمنين على رضى اللّه عنه كفت يا أمير المؤمنين خبر ده ما را از أصحاب رس از كدام قوم بودند ودر كدام عصر وديار ومسكن از ايشان كجا بود پادشاه ايشان كه بود رب العزة پيغمبر بايشان فرستاد يا نفرستاد وايشانرا بچه هلاك كرد ما در قرآن ذكر ايشان ميخوانيم كه أصحاب الرس نه قصهء بيان كرده نه أحوال ايشان كفته أمير المؤمنين على كفت يا أخا تميم سؤالي كردى كه پيش از تو هيچ كس اين سؤال از من نكرد وبعد از من قصهء ايشان از هيچ كس نشنود ايشان قومي بودند در عصر بني إسرائيل پيش از سليمان بن داود بدرخت صنوبر مىپرستيدند آن درخت كه يافث بن نوح كشته بود بر شفير چشمهء معروف وبيرون از ان چشمه نهرى بود روان وايشانرا دوازده پاره شهر بود بر شط آن نهر ونام آن نهر رس بود ودر بلاد مشرق ودر روزكار هيچ نهر عظيمتر وبزركتر از ان نهر نبود ونه هيچ شهر آبادانتر از ان شهرهاى ايشان ومهينه از شهرهاى مدينه بود نام آن اسفندآباد وپادشاه ايشان از نژاد نمرود بن كعنان بود ودر آن مدينه مسكن داشت وآن درخت صنوبر در آن مدينه بود وايشان تخم آن درخت بردند بآن دوازده پاره شهر تا در شهري درختى صنوبر برآمد وبباليد وأهل آن شهر آنرا معبود خود ساختند وآن چشمه كه در زير صنوبر أصل بود هيچ كس را دستوري نبود كه از آن آب بخورد يا بر كرفتى كه ميكفتند كه « هي حياة آلهتنا فلا ينبغي لاحد ان ينقص من حياتها » پس مردمان كه آب ميخوردند از نهر رس ميخوردند ورسم وآيين ايشان بود در هر ما هي أهل آن شهرها كرد آن درخت صنوبر خويش بر آمدن وآنرا بزيور وجامهاى ألوان بياراستن وقربانها كردن وآتشى عظيم افروختن وآن قربانها بر آن آتش نهادن تا دخان وقتاران بالا كرفتى چندانكه در آن تاركي دود ديدهاى ايشان از آسمان محجوب كشتى ايشان آن ساعت بسجود در افتادندى وتضرع وزارى فرا درخت كردندى تا از ميان آن درخت شيطان آواز دادى كه « انى قد رضيت عنكم فطيبوا نفسا وقروا عينا » چون آواز شيطان بكوش ايشان رسيدى سر برداشتندى شادان وتازان ويك شبانروز در نشاط وطرب وخمر خوردن بسر آوردندى يعنى كه معبود ما از ما راضى است بدين صفت روزكار در آن بسر آوردند تا كفر وشرك ايشان بغايت رسيد وتمرد وطغيان ايشان بالا كرفت رب العالمين بايشان پيغمبرى فرستاد از بني إسرائيل از نژاد