سپس مىگويد : روح حساس در مقابل مشكاة است ، زيرا انوارش از ميان روزنه‌هاى حواس عبور مىكند . همچون چراغدان ، كه نور از آن به خارج مىتراود . روح خيالي در مقابل زجاجه است زيرا هر دو دراصل ، تار وغير لطيفند ، امّا قابل تصفيه وتهذيب وتلطيف . خيال معارف عقلي را به ضبط مىآورد واز اضطراب وانتشار بيهودهء آن جلوگيرى مىكند . همين سان شيشه ، نور چراغ را از وزيدن باد وغيره نگه مىدارد . روح عقلي در مقابل مصباح است ، مركز تابش أنوار عقل . زيرا چراغ نيز نوري حسّى مىپراكند . روح فكرى در برابر شجره است . به اين معنا كه حيات فكرى ، درختى ماند پرشاخ وميوه كه همه از أصل واحدى چون ساقهء درخت مىرويند . درخت زيتون را بدين مناسبت آورده كه روغنش پاك‌تر ، صاف‌تر وپرشعله‌تر است از ديگر روغنها ، وبهترين روغن چراغهاست . روح قدسي نبوىّ در مقابل زيت است كه به چنان درجه‌اى از صفا وخلوص رسيده است كه نزديك است بىتماس آتش ، روشن شده ، نور پراكند . عزيز الدين نسفى از عرفاى قرن هفتم نيز در تأويل زيباى خود از اين آية مىنويسد : اى درويش اين قالب آدمي بمثابت مشكاة است وروح نباتى كه در جگر است ، بمثابت زجاجه است . الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ صفت روح نباتى است توقد صفت مصباح است كه روح انساني است ، مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ ، صفت روح نفساني است كه در دماغ است . وروح نفساني نه شرقي ونه غربى است ، يعنى نه از قبيل أجسام است ونه از قبيل أرواح است . اى درويش : أجسام غربىاند ، از جهت آنكه غروب دارند وأرواح شرقىاند از جهت آنكه غروب ندارند . از جهت آنكه يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ . الانسان الكامل ، عزيز الدين نسفى ، ص 486 * * * ( 28 ) ابن سينا عقل قدسي را بالاتر از عقل بالملكة دانسته ومعتقد است كسى به اين مرتبه از عقل مىرسد كه قوهء حدس در أو بسيار شديد باشد . ودربارهء اهميّت اين قوه مىگويد : اين امر يك قسم وسهمى از نبوت است ، بلكه برترين قواى نبوت است وأولى اين است كه اين قوه را قوهء قدسي نام نهند واين نيرو ، برترين وبالاترين مراتب قواى نفس بشرى است . الشفاء 1 / 361 قوهء قدسية ، مرتبهء أعلى واشرف وأكمل نفس بشرى است كه بدون اكتساب ، أشياء وحقايق عالم را درمىيابد وآن مخصوص أنبياء اللّه است . مصطلحات فلسفي صدر الدين