غياث الدين منصور دشتكي شيرازي
65
تحفة الفتى في تفسير سورة هل أتى
ذاتي وحقيقي - انگاشته است ، به شدت انتقاد كرده ومىنويسد : هركس اندك ، ذكاوتى دارد ، درمىيابد كه تقرير غزالى مستلزم تكذيب پارهاى از تعاليم أنبياء است كه إقرار به آنها لازمهء ايمان مىباشد . آنگاه دربارهء اعتقاد خويش مىنويسد : انّ المعاد في المعاد ، بدن الانسان بأجزاء له كان . لا بدن ما بأىّ جزء كيف كان ، بل المعاد هو الأجزاء التي كان له في النشأة الأولى مع روحه ، لا روحه فقط . وسرانجام به اثبات معاد جسماني وروحاني از طريق عقل وشرع مىپردازد . اجمال بيانات وى به شرح زير است : أموري چند مؤيد صحت اعتقاد ما به وقوع معادين است : أول : اين اعتقاد يكى از ضرورتهاى ديني مذهب ماست . دوم : اين وقوع هم امكان عقلي دارد وهم خبر قطعي از مخبر خبير . سوم : ممكن است ، از اين نظر كه حكم وعرف اقتضاى وقوع آن را دارند . چهارم : زنده ساختن مردگان أموري مشاهدهشده وتجربهشده است نه غير قابل باور . - ودر آيات متعددى از قرآن به اين مطلب اشاره دارد كه مقتضاى حكمت الهى ، اثباتگر امكان وقوع معاد است وأو بر اين امر قادر است . در سورهء واقعه در جواب أصحاب شمال كه مىپرسند . . . أَ إِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَ وَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ . مىفرمايد : قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ . وبعد با چهار دليل به شرح اين مطلب مىپردازد : دليل أول : سخن خداى متعال كه فرمود : أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ ، أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ ، نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ . الله تعالى در اين آية به گمراهان دروغانديش كه منكر بعث بوده وامكان آن را بعيد مىشمارند مىفرمايد : شما اين منّى را - كه مىپنداريد انسان از آن خلق شده واگر بار ديگر توليد نشود ، انسان دومى خلق نخواهد شد - نيافريدهايد . بلكه خداوند انسان ومادهء أو را با قدرت وارادهء خويش آفريد وبه دليل عموميت قدرتش وشمول علم وارادهاش قادر است كه انسان أول را بار ديگر خلق كند وهمان گونه كه أول بار از منىّ آفريدش ، بار ديگر به وجودش آورد . واين مطلبي نيست كه قابل انكار ويا استبعاد باشد ، علاوة بر اينها اخبار وروايات حكايت از اين دارند كه در هنگامهء بعث ، بارانهايى چون منىّ از آسمان خواهد باريد . دليل دوم : سخن خداى متعال است كه فرمود : أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ ، أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ .