أموري كه في الجملة ماه را ثابت مىكنند : 1 . تطويق هلال : شمار زيادى از فقيهان تطويق هلال را دليل بر شب دوم بودن آن نمىدانند . تعداد ديگرى از جمله سيّد خوئى رضى اللّه عنه معتقد است هرگاه ماه ، در « ليلة الشّك » ثابت نشود ، امّا در شب بعد به شكل مطوّق ( حلقه‌اى نوراني ) رؤيت گردد دليل آن است كه تعلّق به شب دوم دارد ، دليل اين گروه روايت معتبره محمد بن مرازم از امام صادق عليه السّلام است كه فرمود : إذا تطوّق الهلال فهو لليلتين ، وإذا رأيت ظلّ رأسك فيه فهو لثلاث . « 1 » صدر در مقام پاسخ گفته است : اوّلا ، مشهور فقها از اين روايت اعراض كرده وتنها عدّهء كمي ( شاذّ ) به مضمون آن فتوا داده‌اند . ثانيا ، امام صادق عليه السّلام در مقام بيان يك قاعده وضابطهء تكويني است هم‌چون بسيار موارد ديگر ، ودر اين صدد نبوده است كه يك قاعده تشريعي بيان كند « 2 » . ليكن مىتوان گفت : اگر با رصد ، تجربه و . . . ثابت باشد كه ماه هميشه در شب دوم مطوّق شكل است ، همين امر بر پايهء طريقيّت ، نشانه ، علامت وكاشف از شب دوم است وقطعا مىتواند جانشين قطع طريقي باشد ، ومىدانيم : قطع طريقي امرى است تكويني كه تنها نياز به ادلّهء ثابت كنندهء احكام مقطوع دارد كه ساير ادلّهء متكفّل آن‌هاست . 2 . اگر در هواي صاف تعداد زيادى به استهلال رفته وموفق به رؤيت هلال نشده ، بلكه تنها دو نفر از ميان آنان ادّعاى رؤيت كردند ، اين دو

--> ( 1 ) - وسائل الشيعة ، أبواب احكام شهر رمضان ، 9 ، ح 2 : ( 2 ) - ر . ك : ما وراء الفقه : ج 2 ، ص 120 و 164 .