اگر چه به قدر ضرورت باشد ، نه به اين معنى كه آنها را يكسره رها كند ، زيرا كه اين ممكن نيست ، بلكه تمتّع و لذتجويى آن را ترك كند هر چند از راه اضطرار به آن دست مىيازد از قبيل « اكل ميته » با اينكه در درون نسبت به آن بىميلى و اكراه دارد ، و اين درجهء زهد شامل ترك همهء مقتضيات طبع از شهوت و غضب و كبر و رياست و مال و جاه و مانند اينها مىشود ، و سخن حضرت صادق عليه السّلام به اين درجه اشاره دارد : « الزّاهد في الدّنيا الَّذى يترك حلالها مخافة حسابه و يترك حرامها مخافة عذابه » « زاهد در دنيا كسى است كه حلال آن را از بيم حساب و حرامش را از ترس عقاب رها مىكند » . و به اين معنى راجع است سخن امير مؤمنان عليه السّلام : « الزّهد كلَّه بين كلمتين من القرآن قال اللَّه سبحانه : « لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ » 57 : 23 ( حديد ، 23 ) فمن لم يأس على الماضى و لم يفرح بالآتى فقد أخذ الزّهد بطرفيه « ( 1 ) . « همهء زهد در ميان دو كلمه از قرآن است كه خداى سبحان مىفرمايد : « تا براى آنچه از دستتان رفته غمگين مشويد و به آنچه به دستتان آمده شاد مگرديد » . پس هر كه بر گذشته تأسّف نخورد و به آينده شادان نگردد دو طرف زهد را به دست آورده است « . و نيز سخن آن حضرت : « زهد در دنيا سه حرف است : زاء و هاء و دال ، زاى آن ترك زينت و هاء آن ترك هوى و دال ترك دنياست » . 5 - اينكه همهء ما سوى اللَّه را ترك كند و حتّى دربارهء بدن و جان خود نيز زهد و بىرغبتى نمايد به طورى كه با هر چه مصاحبت دارد و به هر چه دست مىيازد از راه ناچارى و اكراه باشد بىآنكه لذت و تمتّع بجويد ، و به اين درجه اشاره دارد سخن حضرت صادق عليه السّلام : « زهد كليد در آخرت و رهايى از دوزخ است و آن اين است كه هر چه تورا

--> ( 1 ) اين حديث در » بحار « جزء دوم از مجلد پانزدهم در باب زهد ص 102 روايت شده است . .