و از اينجا معلوم مىشود كه حبّ دنيا كه متعلَّق است به قوهء شهوت اعمّ است از شره به معناى اول از دو تفسيرى كه اشاره كرديم . و امّا ماهيّت و حقيقت دنيا در حقّ بندگان عبارت است از آنچه پيش از مرگ براى آدمى در آن بهره و وسيلهء شهوت و حظَّ و غرض و لذتى هست ، و لذتى كه در حال كنونى خود ، پيش از وفات ، دارد نسبت به او دنياست . و براى او دو علاقه و بستگى در آنها هست ، يكى علاقهء قلبى كه دوستى آن است و ديگرى بستگى به بدن كه اشتغال به اصلاح و پرورش آن است تا از آن بهره بردارى كند . امّا همهء آنچه انسان به آن ميل و رغبت دارد مذموم نيست ، زيرا آنچه آدمى در دنيا به آن ميل دارد اگر ثمره و نتيجهء آن بعد از مرگ برايش بماند - يعنى علم نافع و عمل صالح - در حقيقت به آخرت متعلَّق است ، و آن را به اين اعتبار دنيا نامند كه نزديك و در دسترس است ، و هر يك از عالم و عابد از علم و عبادت خود لذّت مىبرد و حتّى براى وى لذّت بخشترين چيزهاست ، اگر چه حظَّ و بهره اى زودرس در دنياست ، ليكن از دنيا مذموم نيست ، بلكه در حقيقت از آخرت به شمار مىرود ، هر چند از حيث اينكه محسوس و مشهود است از دنيا محسوب مىشود . زيرا هر چه در قلمرو حس و مشاهده است از عالم شهادت ( محسوس ) - يعنى دنيا - است و از اين رو پيامبر اكرم صلى اللَّه عليه و آله و سلم نماز را از دنيا شمرد و فرمود : « حبّب إلىّ من دنياكم ثلاث : الطَّيب و النّساء ، و قرّة عينى في الصّلاة » . « سه چيز از دنياى شما نزد من محبوب است : بوى خوش ، و زنان ، و روشنى چشم من در نماز است » ، با اينكه نماز از اعمال آخرت است . پس دنياى مذموم عبارت است از حظَّ و بهرهء عاجل و زودرس كه نه از اعمال آخرت است و نه وسيله اى براى آن ، و آن جز لذّت بردن از معاصى و تنعّم به چيزهاى مباحى كه زائد بر مقدار ضرورت است نيست . و امّا تحصيل روزى به قدر ضرورت از كارهاى شايسته و نيكوست ، چنان كه در اخبار به آن تصريح شده است . رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود : « العبادة سبعون جزءا ، أفضلها طلب الحلال » « عبادت هفتاد جزء است كه برترين آنها طلب روزى حلال است . » و فرمود : « ملعون من ألقى كلَّه على النّاس » « ملعون است كسى كه