كه توقّع دارد بجا نياورد حلال خواهد بود ، مانند خبر اسحاق بن عمار از امام صادق عليه السّلام ، وى مىگويد : « به امام عرض كردم فقيرى براى من هديه اى مىفرستد و مقصودش اين است كه به او عوض دهم ، آن را مىگيرم و چيزى به او نمىدهم آيا اين هديه براى من حلال است ؟ فرمود : آرى حلال است ، و ليكن از اينكه چيزى به وى بدهى غفلت مكن » . ( 1 ) و اينكه آيا در صورت دادن عوضى كه از مال خود او نباشد بلكه از اموالى باشد كه مردم به او داده‌اند تا به مصرف فقرا برساند از قبيل زكات و خمس و ديگر وجوه برّ ، حلال است يا نه ، ظاهرا اگر شخصى كه هديه فرستاده از اهل استحقاق باشد و اگر اين هديه را هم نمىفرستاد باز به او مىداد گرفتن آن هديه حلال است ، ولى [ احتياط نگرفتن است زيرا ] در آن نكتهء قابل تأمّلى هست كه بعدا بيان خواهد شد . سوم - آنكه مقصود از هديه فرستادن اين باشد كه گيرنده در كار معيّنى به او كمك كند ، مثل كسى كه به سلطان يا صاحب جاه و شوكتى احتياج داشته باشد و به نماينده آنها يا شخص با نفوذى هديه دهد . در اين صورت بايد به آن عمل بنگرد ، اگر آن كار حرام است ، مانند سعى براى درخواست برقرارى وظيفه و مستمرّى حرام يا ظلم به انسانى يا امثال اينها ، يا كارى واجب است ، مثل دفع ظلم يا رهانيدن حقّى كه راه چاره منحصر به آن باشد ، يا دادن گواهى معيّنى ، يا حكم شرعيى كه بر او واجب است ، و مانند اينها ، اين رشوه است و گرفتن آن حرام است . و اگر آن عمل مباح باشد نه حرام و نه واجب ، چنانچه در آن رنج و زحمتى است ، به طورى كه اجير كردن كسى بر آن جائز باشد ، آنچه گرفته مىشود حلال و به منزلهء دستمزد ( جعاله ) است ، مثل اينكه بگويد : اين پول را به حاكم برسان و يك دينار حق الزحمهء تو . يا بگويد : فلانى را آماده ساز كه در فلان كار به من كمك كند و يا فلان چيز را به من بدهد ، و اين كار با زحمت و گفتگوى بسيار حاصل شود ، آنچه در اين موارد مىگيرد مباح و حلال است ، هر گاه غرض و هدف مشروع و مباح باشد ، و اين مانند پولى است كه وكيل قاضى براى دفاع در خصومتى بگيرد ، به شرط اينكه از حق

--> ( 1 ) « وسائل » : كتاب تجارت ، باب 116 ، حديث 2 . .