از سوى ديگر نبايد اخلاق و خصال اخلاقى را با فعل اخلاقى كه بنابر شرايط و اوضاع و احوال ممكن است تغيير كند مشتبه ساخت ، البتّه اخلاق مطلق و ثابت است . امّا اشكالى ندارد كه بگوئيم فعل اخلاقى نسبى است . بعضى اين اشتباه را كرده‌اند كه پنداشته‌اند كه لازمهء اخلاق مطلق و ثابت اين است كه افعال را از آغاز دسته بندى كنيم ، بعضى را اخلاقى و بعضى را غير اخلاقى يا ضدّ اخلاقى بخوانيم ، و حال آنكه اعتبارات فرق مىكند ، يعنى فعلى ممكن است زمانى اخلاقى و زمان ديگر ضدّ اخلاقى باشد . اگر رفتار و فعل بر حسب شرايط و حالات مختلف دگرگون شود نبايد گفت كه اخلاق ديگر ثابت و مطلق نيست ، بلكه چون ثابت است شكل و صورت رفتار و فعل اخلاقى تغيير مىكند تا معنى و خصلت اخلاقى باقى و ثابت بماند . ( اين معنى شبيه است به آنچه در احكام شرعى گفته مىشود كه يك حكم بنابر عنوان ثانوى تغيير مىكند ) . پس مانعى ندارد كه فعل را از نظر خوبى و بدى و حسن و قبح در نظر بگيريم ، منتهى اگر بر حسب تغيير اوضاع و احوال ، ديگر خوبى و حسن همراه فعل نبود نمىتوان آن را همچنان اخلاقى دانست . مثال : راستگوئى خوب و اخلاقى است ، امّا اگر كسى كه به ناحق قصد آسيب رساندن يا كشتن بىگناه مظلومى را دارد و از شما از جاى او بپرسد راست گفتن شما در اين مورد كارى است ضدّ اخلاقى . برعكس ، قتل نفس كارى است ضدّ اخلاقى ليكن كشتن كسى كه با نيّت بد مرتكب قتل عمدى شده عملى است اخلاقى و براى حفظ اخلاق . در اينجا به اين مقدمهء كوتاه و فشرده كه دربارهء فلسفه و علم اخلاق آورديم پايان مىدهيم ، و اينك به ذكر مهمترين كتب اخلاقى كه در عالم اسلام تأليف شده مىپردازيم تا ارزش كتاب « جامع السعادات » بهتر روشن و معلوم شود . سابقهء تأليفات اخلاقى در عالم اسلام : گفتيم كه اخلاق يكى از اركان اسلام است و همين امر كافى بوده است كه پيروان اسلام و بخصوص متفكَّران اسلامى به آن توجّه و عنايت نمايند . در عالم اسلام در زمينهء اخلاق غير از كتبى كه صرفا از جنبهء دينى بر بنياد قرآن و حديث تأليف شده است ( نظير كتب صحاح نزد اهل