حدّثنا محمّد بن القاسم الإسترآبادي المفسّر رضي الله عنه ، « 1 » قال : حدّثنا يوسف بن محمّد بن‌زياد وعليّ بن محمّد بن سيّار ، عن أبويهما ، عن الحسن بن عليّ بن محمّد بن عليّ بن‌موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب عليهم السلام ، عن أبيه ، عن‌جدّه عليهم السلام ، قال : جاء رجل إلى الرّضا عليه السلام ، فقال له : يا ابن رسول اللَّه ! أخبرني عن « 2 » قول اللَّه « 2 » عزّ وجلّ : « الحمدُ للَّهِ ربّ العالمين » ما تفسيره ؟ فقال : لقد حدّثني أبي ، عن

--> - نازل ساخت كه : اى پيغمبر ! « ولو شاءَ ربّكَ لآمَنَ مَنْ في الأرضِ كلّهُم جميعاً » [ يعنى : ] اگر مىخواست ومشيت پروردگار تو قرار گرفته بود ، هر آينه مجموع كساني كه بر روى زمين بودند ، ايمان مىآوردند بر سبيل الجا واضطرار در دنيا ، چنان چه در آخرت چون ملاحظهء عذاب الهى مىكنند وآن عقوبت ها را مىبينند ، ايمان مىآوردند ، وليكن ثمرى ندارد . ومن اگر در دار دنيا اين نوع مىكردم كه اين‌ها از روى الجا واضطرار ايمان بياورند ، مستحق مدح وثواب نبودند ، ليكن من مىخواهم كه در حال اختيار بلا شائبهء اكراه واضطرار ايمان بياورند ، تا اين كه مستحق شوند وتأثير كند در آن‌ها قرب من وكرامت من وخلود دائمي در بهشت خلد وجاويد . آيا تو اكراه مىكنى مردم را كه ايمان بياورند ؟ اما اى مأمون ! قول خداى تعالى : « وما كانَ لِنَفْسٍ أن تُؤْمنَ إلّابإذْنِ اللَّه » . در اين آية ، مراد حرام گردانيدن ايمان بر آن نفس بدون اذن خدا نيست ، بلكه مراد اين است كه نفس ايمان نياورد ، مگر به اذن خداوند واذن خدا ، امر خداست نفس را به ايمان آوردن ، مادامى كه مكلف باشد وقبول كند عبادت پروردگار را . وملجأ ومضطر نمودن خداست ، آن نفس را به ايمان در وقتي كه آن تكليف زايل شود واين نفس قبول عبادت نكند . يعنى در صورتي كه تكليف نباشد ، اضطرار ايمان جايز است وتكليف بالصورة موجود است ، پس اضطراري در مقام نيست . » مأمون عرض كرد : « گشايش دادى غم مرا يا أبا الحسن ، خداوند غم واندوه تورا گشايش دهد . اخبار كن واطلاع بده مرا از قول خداى تعالى : « الّذينَ كانت أعينهم في غِطاءٍ عن ذِكْري وكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً » ؟ » حضرت فرمود كه : « پوشيدن چشم مانع از نفهميدن ذكر نيست ؛ زيرا كه ذكر را به چشم نمىبينند ، بلكه ذكر وگفت‌وگو را مىشنوند . وليكن حق تعالى تشبيه كرده است كساني را كه كافر شدند به ولايت علي بن ابىطالب عليه السلام وانكار نمودند ، به كوران ؛ چه شخصي كه كور است ، نمىبيند چيزى را تا برود وبفهمد . از بس كه قول پيغمبر در حق على بر اين‌ها گران بود ، استطاعت شنيدن آن‌ها را نداشتند . » مأمون عرض كرد : « گشايش دادى غم مرا ، خدا اندوه تورا گشايش دهد . » أصفهاني ، ترجمهء عيون أخبار الرضا عليه السلام ، 1 / 87 - 89 ( 1 ) - [ من هنا حكاه في بشارة المصطفى ] . ( 2 - 2 ) [ بشارة المصطفى : « قوله » ] .