الفيض الكاشاني
28
منتخب مكاتيب قطب ( فارسى )
نثر روان مكاتيب ، گذر از دوران دشوار نويسى را با خود به همراه دارد ولى از ساده نويسىِ افراطى و سست نگارى نيز فاصله گرفته است . در بررسىِ سبك ادبى مكاتيب توجه به اين نكته بايسته است كه اگر چه زيستِ زمانىِ هر نويسنده عاملى الزام آور براى پيروى او از سبك نگارش همان روزگار نيست ولى به اقتضاى درك علمى و درايت اديبانهء نويسنده از روزگارِ خود ، ناگزير پيروى از شيوهء نگارشِ مرسوم از شايستههاى علمى و نكتههاى بلاغىِ هر پديدهء علمى - ادبى به حساب مىآيد ، ولى اين موضوع تعيين كنندهء تكليفى الزامى بر عهدهء نويسندگانِ خرد ورز و انديشهمند نمىتواند باشد ؛ هر چند كه در تنظيم طبقات ادبىِ دانشوران اهل قلم از گذشتهء دور تا روزگار كنونى اين عامل مدّ نظر بوده است . با توجه به اين نكته ، گفتنى است كه هر چند قطب بيشترينهء روزگار خويش را در قرن نهم سپرى كرده است ولى سبك نگارش او در ادامهء شيوهء نويسندگان قرن هفتم و هشتم است . او نه چندان از سبك سنگين قديم پيروى مىكند و نه به دوران درآميختگى افراطى عربى و فارسىِ دوران صفوى درافتاده است . استاد محمّد تقى بهار مكاتيب قطب را در رديف رسالههاى پارسىِ بابا افضلالدين كاشانى ( م 707 ق ) و در ادامهء آثار خواجه نصير الدين طوسى ( م 672 يا 597 ق ) مىداند . « 1 » دوران تيموريان ( قرن هشتم و نهم ) اگر چه دوران شكوفايى و اوج ادب فارسى نيست و گروهى از اديبان ، اين دو راه دورهء ميانه نويسى بين نثر ساده و نثر فنى مىدانند « 2 » و گاه آن را در امتداد حركت انحطاطى ادب فارسى مىنمايانند « 3 » ولى به هر حال روزگار پارسى نويسانى چون عبدالرحمن جامى ( م 898 ق ) نگارندهء « بهارستان » و « نفحات الانس » ، كمال الدين عبدالرزاق سمرقندى ( م 887 ق ) مؤلف « مطلع السعدين » - در بارهء تاريخ ايران از سال 704 تا 875 ق - ، مير خواند محمّد ( م 903 ق ) نويسندهء « تاريخ روضة الصفا » ، شرف الدين على يزدى
--> ( 1 ) . سبكشناسى ، ج 3 ، ص 165 . ( 2 ) . همان ، ص 198 . ( 3 ) . همان ، ص 184 .