ترتيب استوار ساخته ، روگردانند . ذكر خدا - آنچنان‌كه گروهى از موحدنمايان مىپندارند - تنها به گفتن زبان و حروف و اصوات نيست ، چرا كه اين توحيد لفظى است و احدى را در عالم آخرت و صقع ربوبى فايده نبخشد ، و حتى فايده‌ى آن از عالم گفته‌ها و شنيده‌ها فراتر نرود . و در علومى كه تحقيق درباره‌ى علل و غايات نمايند ، ثابت شده است كه غايت هرچيزى همجنس و مشابه آن تواند بود ، پس غايت توحيد شنيدنى همان مجرد شنيدن است كه فقط كمال و زينتى براى گوشهاست ، همچنان‌كه خويشتن را موحد نمايش دادن نتيجه‌اى جز نمايشگرى ظاهرى ادعا ، كه توحيدنمائى است ، ندارد و از حقيقت و روح معنى آن بدور باشد . « سمعه » و « ريا » دو ميوه‌اند كه از توحيد لفظى و صورى ببارآيند و دارنده‌ى آنها نفعى جز در حد ديگر امور محسوسه و جسمانى و اشياء پست و حيوانى نبرد كه اينها وسائل زندگى در دنيايند و انسان را به مطالب حسى و لذتهاى فانى قواى بدنى رسانند . توضيحى درباره‌ى ذكر از كلماتى كه چون داراى معانى متعددى هستند براى بسيارى موجب مغالطه شده است ، لفظ « ذكر » و « تذكير » است . خداوند تعالى مىفرمايد « 8 » : « وَ ذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ » . در مدح مجالس ذكر نيز اخبار زيادى وارد گشته است ، از جمله روايت شده كه حضرت رسول ( ص ) فرمودند : « خداوند را سواى ملائكه‌ى خلق ملائكه‌اى هستند كه در هوا درگردشند و چون يكى از آنان مجالس ذكر را ببيند ديگران را صدا زند : بسوى آنچه در جستجويش هستيد ، بشتابيد . پس نزد آنان روند و بر آنان حلقه زنند و گوش دارند ؛ خدا را ذكر كنيد و نفسهاتان را » . هدف از ذكر شناخت حق است و آگاهى بر حقيقت نفس و عيبهاى آن و

--> ( 8 ) - و يادآورى كن ( و پند مىده ) كه يادآورى ( و پند ) مؤمنان را فايده بخشد . [ سوره ذاريات 51 / 55 ]