زهاد و عبّاد است . آنان « جماعتى را كه طريقهء زهد و عبادت پيش گرفته‌اند و از نعم دنيا به قليل قناعت كرده ، در مأكل و ملبس و مسكن به اقل اكتفا نموده ، خود را بر ذكر خدا و تزكيهء نفس بسته و بالجمله افعالى كه در قرآن و حديث بدان ترغيب نموده‌اند : به جاى مىآورند ، به جهت همين افعال آزار مىكنند » . به نظر مىرسد در زمان فيض اقداماتى براى تحت فشار گذاشتن عملى عالمان متمايل به تصوف به تدريج آغاز شده است ؛ اين در حالى است كه هنوز هم ، حكومت ، از اين قبيل زاهدان و عارفان دفاع مىكرده است . چنان‌كه شاه عباس دوم ، فيض را بسيار محترم شمرده ، پشت سر او نماز مىخواند . « 1 » با همه اين اشكالات فيض روحيه تسامح و تساهل خود را داراست و هيچ دسته‌اى را بر باطل محض ندانسته و از نظر وى اعمال آنان « هيچ‌كدام به حدى نمىرسد كه موجب تكفير و جواز لعن شود ؛ بلكه هر دو بر ايمان خود باقىاند » . فيض و تصوف در رسالهء الانصاف رساله الانصاف « 2 » يكى از رساله‌هايى است كه فيض ( م 1091 ) در اواخر عمر خويش به سال 1083 نگاشته و در آن شرحى گويا از مرام مستقل خويش بيان كرده است . برداشتى كه از اين رساله فيض شده اين است كه او با نوشتن رسالهء الانصاف بيزارى خود را از تصوف نشان داده است . اين در حالى است كه پيش از آن گرايش‌هاى صوفيانه داشته است . بعدها گفته شد كه وقتى ملا مهدى نراقى ، فيض را در خواب ديد ، او اين مطلب را كه قبلا به تصوف علاقه‌مند بوده و اكنون از آن فاصله گرفته ، براى وى بازگو كرده است . « 3 » فيض با اشاره به پيشينهء خود در اين كه مطابق برخى از مرام‌هاى فكرى سير مىكرده است ، مىگويد : « چندى در مطالعات متكلمين خوض نمودم و چندى طريق مكالمات متفلسفين به تعلّم و تفهّم پيمودم و يك‌چند بلندپروازيهاى متصوفه را در اقاويل ايشان ديدم و يك‌چند در رعونت‌هاى من عنديين گرديدم تا آن كه گاهى در تلخيص سخنان طوايف اربع ، كتب و رسائل مىنوشتم و گاهى از براى جمع و توفيق بعضى را در بعضى مىسرشتم ، من غير تصديق بكلّها و لا عزيمة قلب على جلّها بل احطت بما لديهم خبرا و كتبت فى ذلك على التمرين زبرا .

--> ( 1 ) . وحيد قزوينى ، عباس‌نامه ، ص 255 ( 2 ) . به نوشته مشكات رساله الانصاف يك‌بار در سال 1310 با پنج رساله ديگر و يك‌بار به سال 1316 با كتاب الكلمات المكنونة چاپ شده . ما در اينجا از نسخه خطى آن كه در كتابخانه آية اللّه نجفى ( ره ) در قم به شماره 82 و 1667 نگهدارى مىشود ، استفاده كرده‌ايم . ( 3 ) . بنگريد : كشميرى ، نجوم السماء ، ص 121