در زمينهء اتهام صوفيگرى ، پس از درگذشت فيض به سال 1091 كسانى او را به خاطر داشتن گرايش‌هاى صوفيانه و عرفانى مورد حمله قرار مىدادند ؛ اما چيزى كه در برابر آن‌ها مطرح مىشد ، آن بود كه خود فيض ، در موارد متعددى از صوفيه بدگويى كرده بود . ملا ذو الفقار از شاگردان علامهء مجلسى در كتاب پيشگفته تحت عنوان الاربعين فى مطاعن المتصوفين ، فراوان جملات متناقض از فيض در باب عرفان و تصوف آورده ، و از آن‌ها له و عليه فيض استفاده مىكند . همان زمان كسانى مانند سيد نعمت الله جزائرى ( م 1112 ) كه علاقه‌مند به اين مباحث بوده و او نيز از شاگردان علامهء مجلسى به شمار مىرفت ، سخت از فيض دفاع مىكرد . وى با تمام وجود از فيض كه استادش بود ، دفاع كرده و با استناد به الكلمات الطريفة و جز آن ، افتراى تصوف را دربارهء وى مورد بحث و انكار قرار مىداد . « 1 » اما بعدها ، شيخ يوسف بحرانى ( م 1186 ) در اين باره كه فيض برخى از عقايد صوفيه را داشت ، وى را مورد انتقاد قرار داد . به نوشتهء وى « فيض نوشته‌هايى دارد كه بر اساس مبانى صوفيان و فيلسوفان نوشته شده و نزديك به كفر است ، مثل آنچه دربارهء وحدت وجود گفته است . من رساله‌اى از وى ديدم كه به صراحت اين مطلب را بيان كرده ، در آنجا او بر پايه عقائد . . . ابن عربى سخن گفته و نقل قولهاى زيادى از وى دارد ؛ گرچه از وى با عنوان « برخى از عرفا » ياد كرده است . ما برخى از مطالب آن رساله را در كتابى كه در رد بر صوفيه نوشته‌ايم ، آورده‌ايم » . « 2 » دربارهء تمايلات فيض در اين باب ، به دو چيز بايد توجه داشت . نخست آن كه فيض دههء چهل و پنجاه ، فيض دههء هفتاد و هشتاد قرن يازدهم هجرى نيست ؛ بلكه تغيير كرده و اين تغيير به نفع جريان غير صوفيانه است . نكتهء دوم آن است كه فيض ، از همان آغاز نيز با تصوّف بازارى جدال داشت ؛ هر چند به مبانى معرفتى عارفان و صوفيان علاقه‌مند بود . آنچه از سخنان فيض در آثار مختلفش برمىآيد اين است كه او گرچه خود را عارف و متمايل به باطن‌گرايى مىدانست ، اما به وضوح از صوفيه زمان و آداب و رسوم آنان و احزاب يا سلسله‌هاى صوفيه اظهار تنفر مىكرد . اين در حالى است كه برخى از نويسندگان

--> جزائرى در كتاب « المقامات » در ضمن لفظ شهيد آورده است كه خوانسارى ( روضات ج 6 ، صص 98 - 99 ) به نقل از جزائرى ، آن را آورده است . همچنين در سرگذشت فيض از جمال الدين نطنزى متن اين نامه آمده و مطالب ديگرى نيز دربارهء دفع اتهام تصوف از فيض از آثار خود فيض گردآورى شده است . دانش‌پژوه ، فهرست دانشگاه ، ج 13 ، ص 3250 ، ش 4282 و بنگريد : مختارى ، ميراث فقهى ( 1 ) غنا و موسيقى ، ج 3 ، ص 1657 از جنگ خطى شمارهء 25 / 77 كتابخانهء آية الله گلپايگانى رحمة الله عليه . ( 1 ) . بنگريد : خوانسارى ، روضات الجنات ، ج 6 ، ص 94 و بعد از آن . ( 2 ) . بحرانى ، لؤلؤة البحرين ، ص 121 ، كتاب او در رد صوفيه اين عنوان را دارد : النفحات الملكوتية فى الرد على الصوفية و بنگريد : كشميرى ، نجوم السماء صص 120 - 121