مسالكهم . . . حاشاه عن ذلك . . . و هو كان انس أهل زمانه بأخبار اهل البيت . . . بل كان مسلكه الزهد و الورع . . . و كان فى به دو أمره يتسمّى باسم التصوف ليرغب اليه هذه الطائفة و لا يستوحشوا منه ، فيردعهم عن تلك الأقاويل ، و قد هدى كثيرا منهم الى الحق . . . و لمّا رأى فى آخر عمره أن تلك المصلحة قد ضاعت و رفعت أعلام الضلال و علم أنّهم أعداء الله صريحا ، تبرّأ منهم و كان يكفّرهم . . . و أنا أعرف بطريقته ، و عندى خطوطه فى ذلك . « 1 » نايب الصدر از محققان متأخر صوفيه ، به تفصيل در اثبات تصوف ملا محمد تقى مجلسى و رد گفته‌هاى فرزند او و آنچه آقا محمد على كرمانشاهى در خيراتيه آورده ، بحث كرده ، قسمت‌هايى از گفته‌ها و مكاشفات ملا محمد تقى را از شرح او بر كتاب من لا يحضره الفقيه « 2 » و جاهاى ديگر آورده است . مطالبى كه بيش از حد ، او را متمايل به مكاشفات مورد ادعاى صوفيان نشان مىدهد . در واقع اين درست است كه وى از صوفيهء مصطلح نبوده ، اما تمايلات عارفانه و حتى افراط در ارائه آن‌ها مورد نظر ملا محمد تقى مجلسى بوده است ؛ مقاومت وى در رديه نوشتن بر ملا محمد طاهر - آن چنان كه گذشت - مؤيد اين امر است . شايد فصل الخطاب اين بحث ، طرح پرسشى دربارهء صوفيان از ملا محمد تقى و پاسخ وى باشد كه روشنگر موضع وى بر ضد صوفيان حزبى و متشكل است : سؤال : در باب ذكر خفى و ساير اعمال صوفيه چه مىفرمايند ؟ جواب : اين فقير نيافته‌ام در اين ذكر ارتباط بسيارى . و هريك از صوفيه ذكر خفى خاصى ذكر كرده‌اند و اين ذكر از مشايخ نوربخشيه است و از ائمهء هدى عليهم السلام نديده‌ايم ؛ و عبادت دانستن اينها و چرخ زدن و دست زدن و برجستن و امثال اينها تشريع است ، و ذكر بلند بد نيست ، اگر چه آهسته بهتر است و ذكر قلبى بهتر است ، اگر به مقام قلب رسيده باشد . و الله اعلم . « 3 » تكميل‌كنندهء اين بحث ، مطالبى است كه پس از اين دربارهء توضيح المشربين خواهيم آورد . بىمناسبت نيست اشاره كنيم كه يكى از كسانى كه متأثر از مرحوم آخوند يعنى مجلسى اول بوده ، محقق سبزوارى ( م 1090 ) است كه به منصب مهم امامت جمعه در اصفهان دست يافت . وى از علاقه‌مندان به حكمت و طبعا عرفان است و در كتاب روضة الانوار خود

--> ( 1 ) . حائرى ، فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانهء مجلس ، ج 22 ، ص 239 ؛ و بنگريد : آقا بزرگ ، ذريعه ، ج 12 ، ص 28 ؛ مهدوى ، مصلح الدين ، زندگى نامهء علامهء مجلسى ، ج 2 ، ص 200 ( 2 ) . مقصود لوامع صاحبقرانى است كه در نوشتارى تحت عنوان مسائل مذهبى اجتماعى از زبان محمد تقى مجلسى در همين مجموعه چاپ كرده‌ايم . ( 3 ) . مجلسى ، محمد تقى ، مسئولات ، ميراث اسلامى ايران ، دفتر سوم ، ص 699