12 رويارويى فقيهان و صوفيان در دورهء صفوى مقدمه يكى از اختلافات فكرى دامنه‌دار دورهء صفوى در ميان عالمان دين ، اختلاف آنان در پذيرش يا رد نگرهء صوفيانه بود . اين اختلاف ، سبب پديد آمدن ادبيات خاصى شد كه در يك سمت آن ، صوفيان و موافقان اين طريقه و در سمت ديگر ، عالمان ضد صوفى بودند و هر دو گروه ، آثار بىشمارى در رد بر يكديگر تأليف كردند . براى شناخت ريشه‌هاى اين اختلاف ، مىبايست پيشينهء آن را تا قبل از دورهء صفوى مرور كرد ؛ چيزى كه در اين مختصر نمىتوان به آن پرداخت ؛ اما آنچه اشاره به آن لازم است ، اين است كه به اجمال ، مناسبت فكر شيعه با تصوف تا پيش از دورهء صفوى مورد ارزيابى قرار گيرد . پيشينهء روابط ميان تشيع و تصوف در برخى از آثار محققانه مورد بررسى مفصل قرار گرفته ؛ و هر چند آن نوشته‌ها ، خالى از پيش فرض نيست ، اما به هر روى ، ابعاد آن ارتباط را تا حدود زيادى روشن كرده است . در اين كه تشيع و تصوف از قرن هفتم به اين سو ، به مقدار زيادى به هم نزديك شدند ، ترديدى نيست ؛ آنچه هست آن است كه آيا تصوف خاستگاه شيعى داشته يا سنى . به نظر مىرسد تشيع تا قرن پنجم ارتباطى با دسته‌هاى مختلف تصوف نداشته و نتوان آثارى را يافت كه هم‌زمان صبغهء شيعى و صوفيانه داشته باشد . بنابراين بايد خاستگاه تصوف را در ميان سنيان جستجو كرد . با اين حال ، در اين نيز نمىتوان ترديد كرد كه در جامعهء شيعى ، زمينه‌هايى براى ورود تصوف وجود داشته است . يكى از اين زمينه‌ها ، حضور گستردهء مفهوم زهد در جامعهء شيعه بوده است . چهره‌هاى برجستهء شيعه ، از امامان تا صحابه‌اى چون ابو ذر و سلمان ، پايه و اساس زهد به شمار مىرفتند . زمينهء ديگر ، مفهوم ولايت بود كه در شيعه ، جايگاه بلندى داشت و مىتوانست نقطهء مشتركى ميان شيعيان و صوفيانى باشد كه آنان نيز براى اين مفهوم ارج زيادى قائل بودند . همچنين وجود انديشه‌هاى غالى در شيعه ، بستر مناسبى براى نفوذ تدريجى تصوف در ميان شيعه به حساب مىآيد . « 1 » نبايد غفلت كرد كه خانقاه شيخ صفى ، از تسنن تا تشيع را

--> ( 1 ) . دكتر كامل شيبى دو كتاب در اين باره نگاشته است : يكى الفكر الشيعى و النزعات الصوفية كه تحت عنوان تشيع و تصوف ترجمه شده و ديگر الصلة بين الشيع و التصوف . گواينكه استاد هاشم معروف