( 1 ) دولت صفوى و رسميت مذهب تشيع در ايران زمينهء بحث اندكى پيش از سقوط عباسيان ، تشيع پيشرفت خود را در عراق ، شام و ايران آغاز كرد . با سقوط اين دولت ، اين حركت ، در عراق و ايران - به عكس شام كه مماليك بر سركار آمدند و پيش از آن ايوبىها مشكل عمدهء رشد تشيع بودند - سرعت بيشترى به خود گرفت . برآمدن تشيع در جهان اسلام ، به شكل‌هاى مختلفى خود را نشان داد ؛ يكى از اين شكل‌ها ، درآميختن تشيع و تصوف بود كه از مهم‌ترين جلوه‌هاى اوج‌گيرى تشيع در تمامى بلاد اسلامى به شمار مىرفت . بسيارى از عقايد شيعه در درون نحله‌هاى صوفى موجود در جهان اسلام راه يافت و از آنجا كه تصوف در دنياى تسنن ، نفوذ چشمگيرى داشت ، به طور طبيعى زمينهء بسط تشيع فراهم شد . افزون بر حركت شيعى خالصى كه در زمان سلطان محمد خدابنده ( م 716 ) و با همت علامهء حلى ( م 726 ) و شيخ حسن كاشى و شمارى ديگر از عالمان و شاعران دورهء ايلخانى در ايران پديد آمد ، جنبش گسترده‌اى نيز از تشيع غالى يا به اصطلاح علوى ، از شمال سوريه تا سرزمين‌هاى گستردهء آناتولى و از آنجا تا شمال عراق و غرب ايران در حال شكل گيرى بود . اين جنبش براى قرنها به طور محدود در اين بلاد ، از دسترس دستگاه‌هاى خلافت و امارت به دور ماند و تقريبا دست نخورده از يك‌سو و آميخته شده با انديشه‌هاى بومى از سوى ديگر ، هويت خود را در تاريخ تداوم بخشيد . بسيارى از وابستگان به اين فرقه‌ها ، از پس از قرن هشتم ، در صف مريدان خاندان شيخ صفى ( م محرم 735 ) درآمدند . گستردگى اين موج تا آن اندازه بود كه گفته شده ، در اوائل قرن دهم ، بيش از چهار پنجم مردم آناتولى بر عقائد شيعى ، از نوع غالى آن بوده‌اند . جنبش مخالف تشيع هم در برخى از بلاد اسلامى ، به ويژه شامات وجود داشت . اين جنبش كه از نتايج اقدام‌هاى ايوبيان و مماليك بود ، با حركت فعال ابن تيميه ( م 728 ) كه هم‌زمان ، ضد فلسفه ، تصوف و تشيع بود ، اوج گرفت . با اين حال به دليل بدعت‌هاى ابن تيميه و حركت اعتراض‌آميز او بر ضد اهل سنت ، كار وى محدود شد ؛ اما تأثير عميق خود را در نسلهاى بعدى بر جاى گذاشت .