مكان جداجدا گردش نمايند و از هر چرخى و دستگاهى صنعتى و اسبابى به‌ظهور برسد . اين كورهء آتش و خمرهء آب و چرخ و اسباب در مملكت روس نبوده ، چندگاهيست كه استادان انگريز در آنجا آمده و اين اساس را برپا كرده‌اند و حال در هر كارخانه و هرمكان اين اساس را برپا كرده‌اند و هر چيزى را كه ميخواهند ساخته باشند در كمال سهولت و آسانى مىسازند . در بين گردش در كارخانهء بلورسازى يكنفر از استادان آنها قليل مصالح بلورى از كوره بيرون آورد و آن را به طريق قلم چيزنويس به قدر سى ذرع راه لوله ساخت و بعد شكست و به كوره ريخت . غرض از اين عمل اين بود كه ملاحظه شود كه مصالح را اينقدر پاك و بىعيب مىكنند كه هر حكمى خواسته باشند به آن بتوانند كرد . بعد از ديدن كارخانه‌جات و اسباب و اساس آنها معاودت به منزل نمودند و آن روز به‌طريق ساير روزها به شب رسيد . يوم چهارشنبه يازدهم : بعد از ناهار « 1 » جنرال مهماندار آمده اصرار نمود كه به كارخانجات كشتى جنگىسازى رفته باشند . صاحبى ايلچى قبول نموده با مهمانداران و همراهان روانه شدند . در آنجا خانه‌ها و كارخانه‌هاى « 2 » بسيار بزرگ وسيع ساخته‌اند و عمله‌جات بسيار و سركارهاى متعدد به جهت آنجا تعيين نموده‌اند كه هر يك به شغلى و عملى مشغول ميباشند و اين كارخانه قدرى از شهر پتربورغ دور است و در خارج واقع است . اما كارخانه‌جات ديگر هم به جهت كشتىسازى در شهر و بعضى از ولايات ديگر ساخته‌اند كه همه‌جا به استادى استادان انگريز به امر كشتى جنگىسازى مشغول مىباشند . هرچند كه از قراريكه مشهور است هيچكس كشتى جنگى را بهتر از اهل انگريز نساخته و ندارند . لكن چون چوبهائى كه در مملكت روس به هم ميرسد در هيچ‌جا و هيچ مكان به هم نمىرسد و از مملكت روس چوب به ساير ولايات فرنگ مىبرند ، كشتى روس به اين‌جهت ترجيح به آنها دارد . بارى اين كارخانه بسيار وسيع است و مكان‌هاى بسيار دارد كه هر مكانى مختص ساختن اسبابى مىباشد . نجارى و خراطى و حدادى و ساختن مطلق اسباب و آلات كشتى تمامى در همين كارخانه‌جات مىشود كه يك فروند « 3 » كشتى را كه خواهند ساخته باشند از ابتدا كه چوب آن را قطع مىنمايند و مىتراشند تا انتهايى كه آن را مس گرفته به دريا مىبرند ، تمامى آلات و اسباب آن را اعم از چوب و اسباب آهن و مس و آنچه در كار داشته باشد در همين كارخانه‌جات مىسازند كه به هيچ‌وجه احتياج به رفتن مكان ديگر نيست . اما عمدهء كار آنها به همان كورهء آتش و خمرهء آهن پرآب كه تفصيل آن تحرير شده مىباشد ، كه از بخار آن آب به يك دفعه احتمال دارد كه هزار چرخ و هزار دستگاه در اين كارخانجات خودبه‌خود گردش كند و در پاى هر چرخى و هر دستگاهى استادى و عمله [ اى ] نشسته و ايستاده ، آلاتى و اسبابى در دست دارند و در كمال چستى و چالاكى مىسازند كه به اندك وقتى كشتى در كمال خوبى آماده و ساخته شده است . چنانچه بعد از ملاحظهء كارخانه‌جات نجارى و خراطى و حدادى و غيرهء مذكوره

--> ( 1 ) - متن [ : ] نهار ( 2 ) - متن [ : ] كارخانجات ( 3 ) - متن [ : ] فرون