بيست سى هزار خانهء آباد و معمور ، و دويست سيصد كليساى مشهور بالفعل دارد ، و خلق آنجا دايم اوقات به آبادى و معمورى مكان‌هاى سوخته ، مشغول و در كار بنائى و نجارى چنان ساعى ميباشند كه در يكسال ديگر آنجا را از زمان پيش آبادتر و معمورتر خواهند كرد . بالفعل خانه‌هاى عالى پنج‌طبقه ، چهارطبقه ، كوچه‌هاى بسيار وسيع ، خيابانها روبروى يكديگر ، كليساهاى متعدد ، و رودخانه‌هاى بزرگ كه در وسط شهر جارى و پل‌ها در روى آنها بسته عبور مينمايند . سه چهار قلعهء مضبوط در اصل شهر در هرسمت ، يكى واقع است ، كه بروج و بدنهء آنها را از گچ و آجر در كمال استحكام ساخته‌اند ، و آباد است . خلاصه شهر غريب و وسعتى عجيب دارد . آنچه از وضع و بزرگى و كثرت خلق آنجا تحرير شود ، زياده از آن است . دورهء آن شهر سى شش ورث كه هفت فرسنگ بوده باشد مىباشد ، و عرض شهر چهارده ورث ، و طول شهر شانزده ورث مىباشد . اگرچه از اين زياده مىگفتند . اما آنچه به صحبت پيوست از اينقرار است كه قلمى شد . دكان و بازار از هر صنف و هر حرفه در آن بسيار است . كارخانجات بسيار دارد . از هر مقوله زرى و اقمشهء ابريشمى ، و شال بدل ترمهء كشميرى ، و ماهوت و مخمل ، و اسلحه و آلات حرب ، و چيت و سفيد پارچهء ممتاز در آن كارخانجات بافته و به هر جا برده به مصرف ميرسانند . باغات و ميوه‌هاى بسيار دارد . اگرچه سردى هوا در آنجا به حدى ملاحظه شد كه مكرر مرغان خشك شده از هوا به زير مىافتادند ، و اگر مترددين و غيره ده قدم راه در كوچه و بازار ميرفتند زبان مىبستند و بىشبهه هلاك مىشدند . لكن صحت مزاج در آنجا از ساير بلاد روس بيشتر است . پاىتخت « 1 » سلطنت روس قبل از احداث پتربورغ ، در آنجا بوده ، همچنانكه حال هم هروقت از اوقات كه تغيير پادشاه مىشود ، بايد ابتدا به مسقو رفته ، در آنجا تاج سلطنت برسر گذاشته و به كليساى بزرگ كه در آنجا واقع است رفته ، آنوقت بهرجا خواهد برود . ديگر چون قاعدهء يوروپ اين است كه كثرت و جمعيت مملكت خود را ميدانند و مباشرين در هر جا و هر مكان دارند كه هر كس [ بر ] طرف مىشود مىنويسند و هر چه متولد مىشود نيز ثبت مىكنند . مىگويند كه حال كثرت و جمعيت مسقو چهارصد و پنجاه هزار نفر مىباشد و قبل از ورود ناپليان بيشتر بوده است . العلم عند الله . همچنانكه در هنگام توقف در مسقو چنين به نظر مىآيد كه دو ثلث خانه‌هاى عالى و عمارات و مكان‌هاى نامى و كليساهاى بسيار آنجا را ناپليان آتش زده و تمام سوخته بود كه بعضى از آنها قليل ديوارى باقى داشت ، و همه به كلى سوخته بود . از اينجا ميرسد كه كثرت خلق هم البته قبل از آمدن او زياد بوده و او بر طرف كرده است . اما همين‌قدر كه حال باقى مانده‌اند ، دايم اوقات به آبادى و تعمير مكان‌هاى سوختهء منهدم شده مىكوشند و عنقريب اثرى از مكان‌هاى سوخته باقى نخواهد بود . آن روز عاشورا كه يوم ورود بود ، صاحبى ايلچى در مكان‌هاى معين ، و هر يك از عمله درجا و مكانى كه شايستهء او بود قرار گرفت و به استراحت مشغول شدند .

--> ( 1 ) - متن : و پاىتخت