گونه‌اى كه به دور از رد و تقبيح اسماعيل است ، سخن گفته شده است . اين منابع همچنان‌كه باورها و دعاوى زيديه را از شخصيت ، رفتار و اعتقادات زيد بن على عليه السّلام جدا دانسته‌اند ، قضاوت و دعاوى اسماعيليان را نيز به رهبران آن مانند : مبارك ، ميمون قداح و فرزندش عبيد اللّه و ديگر رهبران فكرى و سياسى آنان ارتباط داده‌اند و اسماعيل را از افكار و رفتار رهبران اسماعيليه جدا دانسته‌اند و اسماعيل را فردى مورد احترام پدرش امام صادق عليه السّلام معرفى كرده‌اند . « 1 » حسن صباح سازمان‌دهنده نهضت اسماعيليان نزارى در ايران زمانى كه مذهب تسنن با زور سرنيزه‌هاى تركان سلجوقى براى حفظ نظام دو پشتهء فئودالى و زمين‌دارى به مرتبهء حاكميتى قهرآميز رسيده بود ، از ميان فرق شيعه ، پرچم شعائر مذهب اسماعيلى به دست حسن صباح به حمايت از مردم برافراشته ، وارد عرصه كارزار شد . حسن صباح ، جهان‌بينى سياسى و اجتماعى مذهب « اسماعيلى نو » يا « اسماعيلى نزارى » را بنيان نهاد و اين مذهب را در قالب يكى از عظيم‌ترين نهضتهاى تاريخى طورى سازمان داد كه تا قرنها پايدار ماند . او مىدانست كه ملت ايران تا زمانى كه در يك سازمان باهم اتحاد سياسى نداشته باشند ، كارى از پيش نمىبرند . همان‌طور كه صاحبان قدرت مالى متشكل از فئودالها و زمين‌داران و بازرگانان بزرگ و اشراف و سران لشكر براى دفاع از منافع طبقاتى خود به تشكيلات و سازمان مجهزند ، مردم زحمتكش نيز متقابلا براى دفاع از حقوق خود در برابر اجحافات طبقه حاكم ، نيازمند تشكل در سازمان سياسى مربوط به طبقه خود هستند . با اين طرز فكر بود كه حسن صباح پس از سالها كسب معلومات و كاوش در نهايت مذهب اسماعيلى را كه همخوان

--> 1337 ش ، ج 3 ، ص 55 . ( 1 ) . شيخ مفيد ، الارشاد ، پيشين ، ص 544 - 533 .