بلى نثر درّه يكنواخت نيست ، و نمىتوان آن را در فصاحت رديف متون ادبى قرن ششم به حساب آورد . حتّى نفثة المصدور در مواضعى بر آن رجحان دارد ، امّا اگر كسى وصّاف را من جميع الجهات بر درّه ترجيح دهد بىانصافى كرده است . گذشته از اين ، در عصر حاضر كتابهايى تأليف مىشود و به هزينهء سازمانهاى دولتى بطبع مىرسد كه عبارت آنها برابر درّه ( با همه اغلاق و يا سستى كه دارد ) مانند درّه در مقابل گلستان سعدى است . اين دو عبارت را از كتابى كه چند ماه پيش انتشار يافت و وزارت فرهنگ هزينهء طبع آن را پرداخت ، نقل مىكنيم و قضاوت را بخوانندگان واگذار مىسازيم . فراموش نفرماييد كه ميرزا مهدى خان درّه را با نثر مصنوع نوشته است و هدف او برابرى با وصّاف الحضرة و نشان دادن قدرت خود در انشاء است ، امّا قصد مؤلّف اين كتاب ساده‌نويسى است و كتاب خود را براى شاگردان مدارس نوشته است : « اصطكاك جديد موجب اقرار بالاتّفاق و اين نتيجه شد كه اقتصاديات اساس اين جنگ و ساير منازعاتست » « 1 » « آمارهاى جالبى را دانشمندان ذىعلاقه تهيه كرده‌اند كه مىرساند صاحبان كارخانجات و سازندگان اسلحه تا چه اندازه در تشويق آمادگى براى جنگ از راه تحريك سوء ظن بين المللى كمك كرده‌اند » « 2 » . گمان نمىكنم در سراسر درّهء نادره بتوان عبارتى را يافت كه در ضعف تأليف همپايهء اين عبارتها باشد . چرا دره بدين سبك نوشته شد : بارها شنيده‌ام كه ميرزا مهدى خان نه تنها دنبالهء سبك معمول در نثر فارسى را نگرفت بلكه كتاب او با هيچيك از كتابهاى ادبى كه پيش از وى نوشته شده است تناسبى ندارد ، و تنى چند از استادان ادب مبالغه را به جايى رسانيده‌اند كه مؤلّف درّه را سفيه و ديوانه مىخوانند . مرحوم بهار در سبك‌شناسى از وى انتقادى مؤدّبانه مىكند « 3 » و فروغى بتعبيرى مليح ويرا گمراه و كج‌سليقه خوانده است . شايد تا اندازه‌اى

--> ( 1 ) - روابط ملل و سازمان دول ص 261 . ( 2 ) - همان كتاب همان صفحه . ( 3 ) - سبك‌شناسى چاپ اول ص 311 - 313 .