يك سلسله اسباب و شرايط معين نيز مشمول قضا و قدر الهى است ، و همان‌گونه كه پيش از اين يادآور شديم ، از نظر علم ازلى خداوند هيچ‌چيز پوشيده و پنهان نيست ، ولى حوادث جهان تابع اسباب و شرايط ويژه‌اى است ، و به تدريج رخ مىدهد ، و مشيت حكيمانهء الهى نظام عالم را اين‌گونه مقدر نموده است . « 1 » از بحث‌هاى گذشته روشن شد كه نزاع در مسئله‌ى بدا لفظى است ، و منكران بدا چيزى را انكار مىكنند كه طرفداران آن بدان معتقد نيستند ، زيرا منكران به اين دليل بدا را انكار كرده‌اند كه مستلزم تغيير در علم الهى مىگردد ، « 2 » ولى اين مطلب لازمهء بدا در مورد انسان است ، نه بدا به معنايى كه در روايات ائمه‌ى طاهرين عليهم السّلام بيان شده ، و علماى اماميه به آن اعتقاد دارند ، چنان‌كه تفصيل آن گذشت . « 3 » وجوب لطف لطف از صفات فعل خداوند ، و لازمهء حكمت الهى است . مقصود از لطف افعالى است كه خداوند در حق مكلفان انجام مىدهد . تا اسباب و زمينه‌هاى هدايت براى آنان به صورت كامل تحقق يابد . پيش از اين بيان گرديد كه سعادت اخروى غرض از آفرينش انسان است كه از طريق پرستش خداوند و اعمال شايسته به دست مىآيد وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ .

--> ( 1 ) . ر . ك : فخر الدين رازى ، التفسير الكبير : 19 / 65 - 66 ؛ شهيد اول ، القواعد و الفوائد : 2 / 54 - 56 . ( 2 ) . التفسير الكبير : 19 / 66 . ( 3 ) . الميزان : 11 / 381 - 382 . براى آگاهى بيشتر در مورد مسأله‌ى بدا به كتاب « الالهيات في مدرسة اهل البيت عليهم السّلام » از نگارنده رجوع شود .