مآخذ كتاب‌هاى آنان ، كارى است بايسته و فهم و بهره‌برى دقيق‌تر از آنها ضرورتى است اجتناب‌ناپذير ، اما در مجال اين نوشتار نيست . در اينجا به ويژگىهاى عمومى آنها به ترتيب قدمت تاريخى ، اشاره و به‌طور اجمالى چگونگى گزارش و ديدگاه خاص آنان را دربارهء شيعه و فرقه‌هاى شيعى ، روشن مىكنيم . 2 . معرفى اجمالى آثار كهن فرقه‌شناسى 1 . الزينة فى الكلمات الاسلامية العربية ، بخش سوم ، نوشته ابو حاتم رازى ، از متفكران و داعيان اسماعيلى ( م - 322 ق ) ، تحقيق عبد اللّه سلّوم سامرايى . « 1 » در منابع و كتاب‌هاى تراجم زندگىنامه شخصى مؤلف به روشنى گزارش نشده و پژوهشگران در تاريخ ، محل ولادت ، استادان ، شيوخ و چگونگى پيوستن او به دعوت اسماعيليان و حتى جايگاه رشد و نمو او ، هم داستان نيستند . « 2 » اين بخش از كتاب كه با هدف شناسايى مهم‌ترين فرق اسلامى ، به ويژه ريشه‌شناسى القاب آن‌ها نگاشته شده از ارزشمندترين آثارى است كه نه‌تنها در كار تحقيقات فرقه‌اى به كار مىآيد ، بلكه تحقيق درست در فرقه‌هاى اسلامى جز با شناخت و بهره‌گيرى از چنين كتابى سامان نمىگيرد . « 3 » اما يك نكته را نبايد فراموش كرد كه ، نويسنده اين اثر از مبلّغان و صاحب‌نظران كيش اسماعيليه بوده است . به همين جهت - با وجود شهرت اين اثر به

--> ( 1 ) . اثر حاضر ، علاوه بر چاپ مستقل ، به ضميمه كتاب الغلو فى الحضارة الاسلاميه ، نوشته عبد اللّه سلّوم سامرايى نيز چاپ شده است . ( 2 ) . براى اطلاع از زندگىنامه ابو حاتم نك : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 5 ، ص 310 - 307 ؛ اسماعيليه ، « مجموعه مقالات » مقاله زندگى و انديشه‌هاى ابو حاتم رازى نوشته آقاى جاودان . اين اثر عالمانه به همّت جمعى از پژوهشگران مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب نوشته شده است . ( 3 ) . جعفريان ، رسول ، منابع تاريخ اسلام ، ص 309 ، براى اطلاع بيشتر از ويژگىهاى اين كتاب و زندگى نويسنده آن بنگريد به مقدمه نگارنده در ترجمه اين اثر با عنوان « گرايش‌ها و مذاهب اسلامى در سه قرن نخست هجرى » .