على آقا نورى
49
خاستگاه تشيع وپيدايش فرقه هاى شيعه در عصر امامان ( فارسى )
اگرچه ممكن است بتوان در بررسى خود اطلاعات خام و مجموعهاى از گزارشها را گردآورى كرد ، اما تا رسيدن به حقيقت امر فاصله زيادى وجود دارد . چندان دور از واقعيت نيست اگر بگوييم صرف توجه به آثارى كه بهطور مستقيم به گزارش انديشههاى ملل و نحل پرداختهاند ، ما را با مجموعهاى از گزارشهاى متناقض و حيرتزا در انديشهها ، رفتارها ، تعداد و اسامى و خاستگاههاى هريك از فرق مواجه مىكند كه جمع و تحليل نهايى آن بسيار مشكل است . بنابراين هر پژوهشگرى كه قصد پژوهشهاى فرقهشناسى عميقتر و گستردهتر از هريك از فرق يا مجموعه آنها را دارد ، از مطالعه و بررسى اقسام پژوهشهايى كه دسترسى بدان ميسر است ، و در ادامه به برخى آنها پرداخته خواهد شد ، ناگزير است . 1 . آن دسته از منابعى كه از سوى صاحبان اصلى فرق - در قالبهاى مختلف - به شرح و تبيين و دفاع انديشههاى كلامى خويش پرداختهاند . مجموعه چنين آثارى در هريك از فرق ، اعم از قديمى و معاصر ، ممكن است حاوى ديدگاههاى متفاوت و احيانا متضاد باشد ، اما در بررسى و تحقيق بىطرفانه از اهميت بسيار برخوردارند . به عنوان نمونه ، انديشه و آراى شيعه اثناعشرى در قرون نخستين را ابتدا بايد از آثار دانشمندانى نظير نوبختى ، صدوق ، فضل بن شاذان ، مفيد و سيد مرتضى و آثار اصيل روايى و تفسيرى آنها و نه از گفتار مخالفان عقيدتى هم عصر آنان ، بازيابى كرد . همچنين بايسته است كه در شناخت انديشههاى معتزله و يا
--> - انساب و رجال است ، بهطور گستردهاى به درگيرىهاى فرقهاى و اوج و فرود و رفتارهاى سياسى و انديشههاى آنها اشاره شده است ؛ تا جايى كه مىتوان از ميان هريك از آن آثار به گردآورى كتابى دربارهء فرق پرداخت ؛ همانگونه كه دربارهء كتاب انساب سمعانى چنين كارى شده است . در آثارى نظير معجم البلدان ياقوت حموى و ديگر آثار مربوط به شناخت شهرها و مناطق نيز اطلاعات سودمندى دربارهء مذاهب ، عقايد و احيانا تنازعات فرقهاى وجود دارد كه ممكن است در ديگر آثار نباشد .