1 . پيشينه دانش فرقه‌شناسى دانشمندان فرهنگ اسلامى از ديرباز ، در قالب آثارى با عنوان‌هاى مختلف و به انگيزهء ردّ و اثبات انديشه‌ها ، به گزارش ، شرح و تبيين ديدگاه‌هاى فرقه‌اى پرداخته‌اند . البته بسيارى از آنها كه قبل از تدوين منابع موجود نگاشته شده‌اند ، اكنون از دسترس ما خارج است و تنها مىتوان اثرى از آنها را از ميان منابعى كه پس از آنها به نگارش درآمده جست‌وجو كرد . به عنوان نمونه ، ابن نديم در مقاله پنجم الفهرست خود به منابع فراوانى از نوشتارهاى شيعى و معتزلى و برخى ديگر از گرايش‌هاى اسلامى در قرن دوم و سوم اشاره مىكند كه در قالب تك‌نگارى و يا آثار عمومى و بيشتر با هدف رد و اثبات ديدگاه فرقه‌ها و ارائه انديشه‌هاى كلامى خاص نگارش يافته و اكنون در دست ما نيست . « 1 » ياد كرد اين نكته ضرورى است كه اطلاعات مربوط به فرقه‌ها ، مذاهب اسلامى ، و راه شناخت همه جانبه و عالمانهء آنها از همه مهم‌تر شيعه و فرقه‌هاى منشعب شده از آن ، نبايد تنها مبتنى بر آثارى باشد كه ويژهء اين موضوع نگاشته شده است . آگاهى به تاريخ دگرگونىها و حوادث سياسى را نمىتوان تنها از كتاب‌هاى تاريخ و سيره جست‌وجو كرد . پس بر پژوهشگران انديشه‌هاى فرقه‌اى لازم است به مجموعه‌اى از آثار تاريخى ، ادبى ، شخصيت‌نگارى ، حديثى ، كلامى و حتّى آثار مربوط به شناخت مكانها و جغرافيا مراجعه كند . « 2 » در غير اين صورت ،

--> ( 1 ) . جهت اطلاع بيشتر نك : فؤاد سرّگين ، تاريخ التراث العربى ، جلد چهارم از ج 1 ؛ ضيايىفر ، على اكبر ، فهرست مصادر الفرق الاسلامية ، ج 1 ؛ امين ، شريف يحيى ، معجم الفرق الاسلاميه ص 6 - 7 . ( 2 ) . به عنوان نمونه ، در آثار تاريخى نظير تاريخ طبرى و مروج الذهب و يا آثار ادبى همانند البيان و التبيين جاحظ يا الكامل فى اللغة و الادب ، مبرّد و يا كتاب ديگر او با عنوان عثمانية و هم‌چنين در آثارى نظير تاريخ بغداد ، رجال‌كشى ، انساب سمعانى و وفيات الاعيان ابن خلكان كه مربوط به اعلام و -