مجال پرداختن بدان نيست . « 1 » نقد و داورى دربارهء هريك از برداشت‌هاى مختلف و گاه متضاد ، نه در رسالت و ظرفيت اين نوشتار است و نه در توان نويسنده آن ؛ با اين حال از اين نكته نمىتوان چشم پوشيد كه با توجه به تفاوت‌هاى روحى و فكرى مسلمانان از يك طرف و سبك‌هاى بيانى قرآن و طبيعت اختلاف‌پذير متون دينى از سوى ديگر ، حجم بسيارى از اختلاف برداشت‌ها را نمىتوان حمل بر سوءنيت يا نادانى صرف صاحبان آن نمود . حتى اگر بسيارى از اين موارد را طبيعى ندانيم ، حداقل مىتوان گفت : « چون نديدند حقيقت ( و نه اين‌كه نخواستند ) ره افسانه زدند » . البته از مجموع مطالب پيش‌گفته نياز مبرم به « امام مبين » و « وارث علوم الهى پيامبر » بيش از پيش آشكار مىشود كه تفصيل آن فرصت ديگرى مىطلبد . د ) روابط و تعامل فرهنگى - اجتماعى با فرهنگ‌هاى گوناگون با وجود هريك از زمينه‌ها و عوامل قبلى ، پيدايش فرقه‌ها و انشعابات درونى آنها اجتناب‌ناپذير مىنمود و از اين لحاظ تأثير عنصر اخذ و اقتباس در اصل پيدايش فرقه‌ها بسى كم‌رنگ جلوه مىكند . امّا تأثير فى الجمله اين عامل را در فرهنگ اسلامى ، به ويژه در رشد و رواج و طرح برخى از انديشه‌هاى كلامى مسلمانان به روشنى مىتوان مشاهده كرد . دليل آن نيز تاحدى روشن است . با توسعه فتوحات و اسلام آوردن بسيارى از صاحبان ديگر اديان و مكاتب و نيز رفت و شد مسلمانان با غيرمسلمانان ، تاثير متقابل فرهنگى و دينى و اجتماعى امرى طبيعى مىنمود . از طرفى رسوبات فكرى تازه مسلمانان و تبليغات دينى غير مسلمانان زمينه بروز افكار و انديشه‌هاى جديد را فراهم آورد . از اين‌رو بسيارى از پژوهشگران ، ضمن تفكيك عوامل پيدايى فرقه‌ها به درونى و بيرونى ، روابط و

--> ( 1 ) . يك نمونه آن را بنگريد ذيل تفاسير قرآنى در تفسير آيه ششم از سوره مائده كه دربارهء كيفيت غسل و وضو نازل شده است .