تعاطى فرهنگى - اجتماعى مسلمانان با صاحبان اديان و مكاتب را يكى از عوامل مهم بيرونى برشمرده و در تبيين آن از تاثيرگذارى صاحبان اديان و مكاتبى نظير : يهود ، نصارا ، مجوس ، صابئى ، برهمايى و فلسفه‌هاى يونانى ، دهرى ، هندى ، ايرانى و . . . سخن به ميان آورده‌اند . « 1 » البته ضرورى است كه از بزرگ‌نمايى و گزافه گويىهاى برخى نويسندگان در ربط و نسبت انديشه‌هاى فرقه‌اى به بيگانگان غفلت نكنيم . با اين‌همه گزارش فهرست‌وار مواردى از تاثير عنصر اخذ و اقتباس ( اعم از مستقيم يا غيرمستقيم ) كه مورد اهتمام بيشتر پژوهشگران واقع شده ارائه مىكنيم اين موارد عبارت‌اند از : 1 - ظهور پديده اسرائيليات و تعاليم اهل كتاب ، به ويژه يهود ، در جامعه و فرهنگ اسلامى و تأثير آن در رواج فرهنگ جعل و تحريف و قصه‌هاى خرافى در حديث و تفسير و تاريخ . 2 - تاثيرپذيرى مسلمانان از تعاليم اهل كتاب ، به ويژه يهود ، در طرح ديدگاه اهل تشبيه و تجسيم . « 2 » 3 - پيدايش و رواج بىمورد برخى از موضوعات كم‌ربط و يا بىربط به آموزه‌هاى قرآن و سنت در مباحث و مجادلات كلامى . موضوع حدوث و قدم صفات الهى و قرآن و نيز طرح مباحث دقيق كلامى و مباحثى نظير جوهر و عرض و متولدات كه ربط مستقيمى به كلام نداشت و بيشتر توسط معتزله مطرح شد ، متأثر از معتقدات اديان و مكاتب غيراسلامى دانسته شده است .

--> ( 1 ) . به عنوان نمونه نك : صبحى ، همان ، ج 1 ، ص 32 ، به بعد ؛ احمد امين ، ضحى الإسلام ، ص 333 به بعد . عبد الرحمان بدوى ، التراث اليونانى فى الحضارة الاسلاميه . هم‌چنين فصل هشتم كتاب تاريخ علم الكلام فى الاسلام . ( 2 ) . شهرستانى ، همان ، ص 95 - 98 ؛ تفصيل اين دو مورد را بنگريد : سبحانى ، بحوث فى الملل و النحل ، ج 1 ، مباحث مقدماتى .