در معرفى مذاهب اسلامى ، عده‌اى فرقه‌هاى سياسى محض را از فرقه‌هاى اعتقادى و كلامى تفكيك كرده‌اند . « 1 » تأثير و نقش برجسته سياست در اختلافات و تحولات فكرى قرون نخست را در مجموع مىتوان در دو مبحث مرتبط 1 - تاثير خلافت ، امامت و رهبرى ، و 2 - نقش حوادث و تحولات سياسى ارائه كرد . مبحث نخست در فصل پنجم اين نوشتار بررسى مىشود و در اينجا ، به اختصار ، از مبحث دوم سخن مىگوييم . صدر اسلام را مىتوان آكنده از حوادث مهم سياسى و تاثيرگذار در قرون بعدى دانست . از جمله اين حوادث اختلاف‌برانگيز ، عبارت‌اند از : اختلاف دربارهء جانشينى پيامبر و حوادث پيرامونى آن ، اختلاف در شوراى شش نفره منتخب خليفه دوم ، شورش عليه عثمان و قتل او كه به « فتنه كبرى » موسوم شد ، جنگ‌هاى عصر امام على عليه السّلام و سركشى ناكثان ، قاسطان و مارقان و بعد از آن مطلق العنان شدن حزب اموى به سركردگى معاويه و در نهايت شهادت غم‌بار حسين بن على عليه السّلام و رخدادهاى سياسى و نظامى ناشى از آن . رخ‌دادهاى مذكور به علاوه شورش‌هاى سياسى و قيام‌هاى دينى و نزاع‌هاى قبيله‌اى بين امويان و مخالفان آنها را مىتوان زمينه‌ساز اصلى و پشتوانه تاريخى شكل‌گيرى فرقه‌هاى اسلامى و انديشه‌هاى متمايز كلامى و حتى برخى تفاوت ديدگاه‌ها در تعاليم فقهى دانست . درست است كه عوامل ديگر و از جمله بهانه‌هاى مذهبى در اين پديده تاثير داشت ، اما به مايه مهم‌ترين رقابت‌ها و اختلاف‌هاى فكرى و نقطه‌هاى آغازين آن را ( با صرف‌نظر از تحليل مصاديق حق و باطل آن ) بايستى در برترىطلبىهاى حزبى و قبيلگى و به تعبير معاصران ، جناحى جست‌وجو كرد . « 2 » بر اين اساس ، عده‌اى

--> ( 1 ) . مثلا ملاحظه كنيد : تقسيم ابو زهره از مذاهب اسلامى را در كتاب تاريخ المذاهب الاسلاميه . ( 2 ) . براى نمونه‌هاى هريك از اين موارد نك : شهرستانى ، همان ، ص 29 - 35 ؛ جابر العلوانى ، طه ، أدب الاختلاف فى الاسلام ، ص 50 به بعد ؛ بهى ، محمد ، الجانب الالهى ، ص 32 .