روايات ساخته و پرداخته اسماعيليان مىباشد و ارزشى ندارد . « 1 » برخى از محققان معاصر آغاز تفكر باطنى اسماعيليان را از عصر امام صادق عليه السّلام و به وسيلهء غلات شيعه به سركردگى ابو الخطاب مىدانند . « 2 » بيشتر محققان با عنايت به ارتباط ابو الخطاب با اسماعيل معتقدند اسماعيليه نهضتى است كه در قرن دوم به رهبرى اسماعيل بن جعفر و با راهنمايى معلم او ابو الخطاب تأسيس شد . البته ميمون قداح و پسرش نيز از همكاران وى ياد مىشوند . « 3 » برخى از منابع ، منصوريه ( يكى ديگر از فرق غلات ، قبل از خطابيه ، در زمان امام محمد باقر عليه السّلام ) را نيز از نخستين بنيان‌گذاران اين نهضت مىشناسند . رهبر اين فرقه ابو منصور عجلى است كه معتقد بود خداوند پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را براى تنزيل قرآن فرستاد و على را براى تأويل آن ، و آل محمد آسمان و شيعه زمين و مراد از واژه‌هاى ناپسندى نظير زنا و خمر و ديگر فواحش همان مردانى هستند كه ولايت اهل بيت را نپذيرفته‌اند و واژه‌هاى معروفى همانند نماز ، روزه ، حج و زكات همان مردانىاند كه ولايتشان واجب است ، نظير امام حسن و امام حسين . « 4 » از اين نمونه روايات كه به پايه هيچ ضابطه عرفى ، عقلى و نقلى استوار نيست و مورد عنايت تفكر اسماعيليان است در كتاب‌هاى حديث و تفسير شيعه مشاهده مىشود . در كتاب المقالات و الفرق اشعرى مىخوانيم : خطابيه مىگفتند معناى آيهء ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا . . . آن است كه در هر عصرى دو رسول لازم است : يكى

--> ( 1 ) . نك : شريعت سنگلچى ، كليدهاى فهم قرآن ، ص 42 . ( 2 ) . نك : جعفر سبحانى ، تاريخ الاسماعيليه ، ص 33 - 43 . لعن و نفرين امام صادق عليه السّلام نسبت به ابو الخطاب در برخى از متون اسماعيليه مورد اشاره واقع شده است . براى نمونه بنگريد : عثمان هاشم ، الاسماعيليه بين الحقايق و الاباطيل ، ص 50 به نقل از عيون الاخبار . ( 3 ) . نك : گروهى از نويسندگان ، اسماعيليان در تاريخ ، مقالهء لويس در پيدايش اسماعيليه . ( 4 ) . نك : اشعرى قمى ، ص 46 ؛ نعمت اللّه صقرى ، ص 102 .