موجب شور و نشاط سياسى در آن زمان دانسته است . « 1 » شاخصه تفكر اسماعيلى تاويل‌گرايى و تفسير باطنى از دين است . « 2 » بر اساس شواهد و مدارك متعدد و پاره‌اى از تحقيقات جديد ، ترديدى باقى نمانده كه غلات ، پيشتاز پديدهء تأويل و تفاسير باطنىگرى افراطى ، به ويژه در تطبيق برخى از مفاهيم دينى بر اشخاص معين ، بودند . آنها در عصر امام صادق عليه السّلام و اندكى در زمان امام باقر عليه السّلام مىزيستند و نمايندهء بارز آنها افرادى نظير ابو الخطاب و ابو منصور عجلى بودند . ارتباط خاص ابو الخطاب و گروه او با اسماعيل ، توجه بسيارى از مورخان و پژوهش‌گران را به خود جلب كرد ، تا جايى كه برخى اسماعيليه را « خطابيه » ناميده‌اند . « 3 » البته در اين‌جا به نقد و بررسى و چگونگى اخذ و اقتباس و تحليل ارزشى آن نمىپردازيم ، بلكه مقصود اين است كه تا حدودى به اين رابطه اشاره كنيم ، ارتباطى كه موجب شد برخى به احاديث مربوط به ظاهر و باطن داشتن آيات قرآن و به پاره‌اى از تقسيم‌بندىهاى ديگر آيات قرآنى بدبين شده ، مدعى شوند كه تمامى اين‌گونه

--> - نظامى از عقايد را پى افكندند كه پايه و اساس كيش اسماعيلى دوره‌هاى بعد گرديد . آنان همچنين براى تاسيس يك فرقه انقلابى شيعى كه بتواند همه گروه‌ها و دسته‌هاى كوچك شيعى را بر گرد امامت اسماعيل و فرزندان او جمع كند ، تلاش كردند . پس از كشته شدن ابو الخطاب ، درگذشت امام جعفر صادق عليه السّلام تشكيلات و سازمان آنها به چندين گروه و فرقه كوچكتر با عقايد و آرا مختلف و رهبران منازع تقسيم شد . اينان بر گرد شخص محمد بن اسماعيل جمع آمدند ، و محمد موفق شد با يارى و مساعدت هواداران مختلف خود از جمله مبارك و عبد الله بن ميمون قداج بيشتر پيروان اسماعيل از جمله بخش اعظم فرقه خطابيه را كه عقايد و آرا آنها نيز با تغييرات و اصلاحاتى اخذ شد ، در نهضت واحدى باهم متحد سازد . و به اين ترتيب ، جنبش تاريخى اسماعيليان در پيرامون محمد بن اسماعيل شكل گرفت و به وجود آمد . ( همان ص 52 ) ( 1 ) . عرفان عبد الحميد ، ص 59 . ( 2 ) . به عنوان نمونه ملاحظه كنيد : سراسر كتاب تاويل دعائم الاسلام نوشته قاضى نعمان را كه براى ريزترين تعاليم فقهى نيز تاويلى باطنى ارائه مىدهد . ( 3 ) . نك : نوبختى ، ص 58 - 61 ؛ اشعرى قمى ، ص 81 - 83 ؛ اسماعيليان در تاريخ ، ترجمهء يعقوب آژند ، مقالهء لويس .