نمىكرد و وظيفه امام منصوص را رهبرى روحانى و مذهبى اعلام كرد و نه كسب قدرت ظاهرى . برخى از شيعيان و خاندان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خود به قيام سازمان يافته و تبليغ بر ضد دستگاه عباسى رو كردند و سرآغاز شكافى به نام اسماعيليه شدند . در ميان قيام‌هاى عصر امويان و عباسيان كه از سوى خاندان پيامبر و دوستداران ايشان دنبال شد قيام برخى از غلات شيعه كه بعدها در اسماعيليان تبلور يافت ، برجستگى خاصى دارد . « 1 » و بنابر ديدگاهى ، حتى اختلاف اصلى اسماعيل با امام و عزل وى از امامت بخاطر ارتباط وى با محافل انقلابى بوده است . « 2 » مصطفى غالب ، از نويسندگان اسماعيلى معاصر ، معتقد است كه داعيان اوليهء اسماعيليه و حجج آنها در عصر عباسى همگى از انقلابيون و مخالفان دولت عباسى بودند و حتّى انكار موت او را توسط امام صادق عليه السّلام به خاطر حفظ جان او و با توجه به عنصر تقيه مىدانستند . « 3 » بنابراين خاستگاه اسماعيليه اوضاع و احوال سياسى اجتماعى نيمه قرن دوم بوده است . وى مىگويد چنين تغييرى در اوضاع و احوال طبقات اجتماعى طبيعتا منجر به جنبش‌هاى گرديد كه ( در قرن كمون انقلابى ) بيانگر قيام طبقات و حوزه‌هاى محروم و تحت فشار بودند . « 4 » او حتى اختلاف بين اسماعيل با پدرش را

--> ( 1 ) . نك : دفترى ، « اسماعيليه » ، دايرةالمعارف تشيع ، ج 2 . بعضى از پژوهش‌گران معاصر معتقدند تأويل‌گرايى قبل از ظهور اسماعيليه از سوى عده‌اى از اصحاب امام صادق عليه السّلام آغاز شد كه البته كسانى از آنان مانند ابو منصور عجلى و ابو الخطاب و مغيرة بن سعيد مورد طرد و لعن آن حضرت واقع شدند . بر اين اساس ، ريشهء برخى از تأويلات اسماعيليه همان فرقه‌هاى غلات و زنادقه مىباشد . نك : سبحانى ، تاريخ الاسماعيليه ، ص 8 . شايد با توجه به چنين زمينه‌هاى تاريخى باشد كه برخى معتقدند باطنىگرى در گروه‌هاى شيعى كامل‌ترين صورت تحوّل خويش را در مذهب اسماعيلى پيدا كرد . دفترى ، ص 104 . ( 2 ) . تاريخ اسماعيليان ، ص 48 . ( 3 ) . مصطفى غالب ، تاريخ الدعوة الاسلاميه ، ص 6 - 8 . ( 4 ) . برناوه ، لوئيس ، تاريخ اسماعيليان ، ترجمه فريدون بدره‌اى ، ص 40 ، وى با توجه به اسناد و شواهد نتيجه مىگيرد كه : در دوران حيات امام جعفر صادق عليه السّلام ابو الخطاب و اسماعيل احتمالا به كمك هم -