6 - بروز رفتارهاى جمودگرايانه و خشونت‌طلبانه و نيز خمودگرايانه و بىطرفى نسبت به مسؤوليت‌هاى دينى و اجتماعى . 7 - پيشى گرفتن از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و اوصيا در التزام به ظواهر و شعاير دينى . تحقيقا مطالعه سير تاريخى و مصاديق تنازعات فكرى كه در قالب مباحثى چون تاويل و تنزيل ، ظاهر و باطن ، اخبارى و اصولى ، شريعت و طريقت ، فلسفه و دين ، تفكيك و غيرتفكيك و در نهايت سنت‌گرايى و محافظه‌كارى با روشن فكرى و اصلاح‌طلبى بروز كرده نقش برجسته اين مهم را براى خواننده روشن‌تر خواهد ساخت . « 1 » ب ) زمينه‌ها ، اهداف و تحولات سياسى - اجتماعى بىشك پيوند سياست و سياست‌مداران با ديانت و مذهب ، همواره به صورت دوسويه جريان داشته و دارد . اين پيوستگى را مىتوان هم در ظهور و رواج فرقه‌ها و انديشه‌هاى كلامى ، سياسى و فقهى نشان داد و هم در ضعف و احيانا سقوط آنها . حتّى برخى از پژوهشگران مسائل و انگيزه‌هاى سياسى را مهم‌ترين عامل شكل‌گيرى فرقه‌هاى اسلامى در قرون نخستين دانسته ، عوامل ديگر را فرعى و تحت الشعاع آن قلمداد مىكنند . « 2 » عده‌اى ديگر ساختار و جوهره فرقه‌هاى بزرگ اسلامى در قرون نخست را از نوع جنبش‌هايى مىدانند كه با انگيزه‌هاى سياسى آغاز كردند و بعدها رنگ و بوى مذهبى و فلسفى به خود گرفتند . « 3 » از اين‌رو

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر بنگريد : آقانورى ، على ، « تفاوت‌هاى بشرى و نقش آن در اختلافات فرقه‌اى » ، مجله طلوع شماره 10 و 11 ، ص 219 - 245 ؛ عماره ، التعدديه فى الاسلام ، و نيز كتاب خمود و جمود ، نوشته محمد اسفنديارى . ( 2 ) . نشار ، على سامى ، نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، ج 1 ، ص 225 ، شبلى نعمانى ، ص 14 . ( 3 ) . صبحى ، احمد محمود ، فى علم الكلام ، ج 1 ، ص 89 و نيز صابرى ، حسين ، تاريخ فرق اسلامى ، ج 1 ، ص 24 به نقل از عوامل و اهداف نشأة العلم الكلام ، ص 229 .