پس از مرگش ، در جانشينى فرزندش على [ بن موسى الرضا ] اختلاف كردند ؛ گروهى بر امامت موسى ماندند و گفتند : وى نمرده است و على [ بن موسى الرضا ] شايستهء امامت نيست . على بن موسى نيز بىآنكه فرزند بالغى داشته باشد ، درگذشت . وى به هنگام مرگ تنها يك پسر هفت‌ساله ، يعنى محمد بن على داشت كه [ به جهت كمى سن و عدم بلوغ ] او را نه مىشد به امامت پذيرفت و نه مىشد با وى نماز گزارد ، خوردن گوشت ذبيحه‌اش روا و شهادتش نيز پذيرفتنى نبود . وى ، همچنين ، براى [ تصرف در ] مال خود ، قابل اعتماد نبود و نمىشد حد بر او جارى كرد . « 1 » آنها و نيز خود ابو حاتم با بيان اين مجادلات كلامى مىخواستند نتيجه بگيرند كه امامت تنها شايسته اسماعيل و نسل بعد از وى است . دو . زمينه‌هاى سياسى اگر بگوييم تاريخ هيچ فرقه‌اى مانند اسماعيليه در آغاز دعوت مبهم و تاريك نيست ، اغراق نكرده‌ايم . شناخت تاريخ دعوت و عقايد اين گروه ، از آغاز انشعاب تا ظهور دولت آنان در اواخر قرن سوم ، چندان آسان نيست و با وجود همهء تحقيقات در اين‌باره ، هنوز از زواياى تاريك آغاز نهضت و دعوت رسمى و نوع رفتار آنها تا اواخر قرن سوم ، چندان پرده‌بردارى نشده است . انگيزه‌هاى سياسى ، صاحبان اين گروه را بر مخفىكارى واداشت و در نتيجه به روشنى نمىتوان از تاريخ و انديشه آنان به گونه‌اى قطعى سخن گفت . سرآغاز انشعاب آنها از زمان امام جعفر صادق عليه السّلام روشن است . بسيارى از مورخان و پژوهش‌گران به آغاز شكل‌گيرى آنها و رابطه‌هاى پنهانى آنها با برخى

--> ( 1 ) . بنگريد : رازى ، گرايش‌ها و مذاهب اسلامى در قرون نخست ، ( بخش سوّم كتاب الزينه ) رازى ، ترجمه على آقانورى ، ص 120 - 123 .