شيعيان كيسانى و زيدى و امامى قرار گرفت . « 1 » تذكر اين نكته مفيد است كه در روزگار امام سجاد عليه السّلام و هنگام قيام مختار ، كه عموما از وى به عنوان پايه‌گذار فرقه كيسانيه و طراح امامت ابن حنفيه ياد مىكنند ، « 2 » گرچه تشيع با نام على عليه السّلام و محوريت آن امام و اولادش گره خورده بود ، امّا هنوز از لحاظ كلامى و حقوقى شكل متمايزى نداشت در واقع با توجه به فضاى سياسى و اجتماعى و نوع مشغله‌هاى امامان قبلى ، زمينه چنين امرى نيز فراهم نشده بود . « 3 » در احاديث مشهورى كه از زبان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و امام على و حسنين عليهم السلام با تعابيرى چون اهل بيت ، عترت و آل محمد به جايگاه اين خانواده اشاره شده بود ، اما تعبيرى روشن از مصاديق خاص كه به واسطه آن بتوان نظريه امامت پىدرپى امامان شيعه اثنىعشرى را اثبات كرد ، مشاهده نمىشد . آن نگاه كلامى ويژه‌اى را نيز كه بعدا در ميان تشيع امامى غالب شد بايستى حاصل تلاش صادقين و امامان بعد از آن حضرت و حاصل سير تطور مكتب دانست و نه مسأله‌اى روشن و جا افتاده براى اصحاب امامان قبلى . بنابراين ، باور عمومى شيعيان على عليه السّلام و علاقه‌مندان به اهل بيت در مورد امام و امامت و مصاديق آن در عصر امام سجاد را نبايد همان باورى دانست كه در مراحل بعدى شكل گرفت . از اين روى به دور نيست اگر برخى از آنان پا را فراتر

--> ( 1 ) . به عنوان نمونه بنگريد به گزارش نوبختى و ناشى اكبر از دسته‌بندىهاى شيعيان نخستين و ملاحظه كنيد كه چگونه محور تمام انشعابات فرقه‌اى شيعيان را اختلاف نشان و يا مصاديق امامت مىدانند . يكى از پژوهشگران معاصر نيز تلاش كرده است تا ثابت كند كه افراد اين گروه با پيش كشيدن بداء و تشبيه در حوزه بحث امامت ، بيشترين كوشش را براى بهره‌بردارى از انديشه‌هاى خاص در امور سياسى جامعه مبذول داشته‌اند ( نك : على محمد ولوى ، ديانت و سياست در قرون نخستين هجرى ، ص 326 - 331 ) . ( 2 ) . و داد قاضى ، ص 72 . ( 3 ) . جعفريان ، حيات فكرى ، سياسى امامان شيعه ، ص 264 .