عباسى ، به موسى بن جعفر به عنوان يكى از مخالفان و رقيبان اصلى بيانديشد . « 1 » امام با توجه به بردبارى و حلمش در برابر دشمن عباسى و ديگر مخالفان به كاظم مشهور شد . ايشان مىكوشيد تا ضمن ترويج و تبيين حقوق اهل بيت ، از درگيرى مستقيم با حكومت خوددارى كند . راويان شيعى در آن عصر در اقدامى احتياطآميز از وى به عناوينى چون « العبد الصالح » نام مىبردند . حتى صاحب حدائق الناظرة معتقد است سياست تقيه در زمان اين امام از ديگر دوران افزون‌تر بوده و بيشتر اخبار علاجيه و متعارض از ايشان رسيده است . « 2 » آن حضرت نه‌تنها در قيام شهيد فخ - از مهم‌ترين قيام‌هاى علوى عليه هادى - شركت نكرد « 3 » بلكه بنابر گزارش‌ها تلاش مىكرد به گونه‌اى غيرمستقيم از حركت و قيام وى ، با همه خلوص صاحب آن قيام ، جلوگيرى كند . « 4 » آنچه دربارهء سيره و فلسفه سياسى اين دو امام گفته شد ، مربوط به شيوه كلى و غالب آن بزرگان در مقايسه با روش‌هاى احساسى و زودگذر برخى از علويان ، و با عنايت به الويت و دغدغه بيشتر آنان در باب فعاليت‌هاى فكرى و فرهنگى بود . هيچ فرد منصفى ، ميانه‌روى بر طبق امكانات و توجه به واقعيت‌هاى موجود را كه شيوه اساسى اين بزرگان بود ، با گوشه‌نشينى و عافيت‌طلبى در قبال مسئوليت‌هاى سياسى - اجتماعى يكسان تلقى نمىكند . بنابراين نبايستى حركت آنان را حمل بر بىتفاوتى نسبت به اصل اساسى امر به معروف و نهى از منكر و خوش‌رويى نسبت به ظلم يا خداى نكرده تأييد دستگاه خلافت به حساب آورد . قبلا نيز گذشت كه اين بزرگان ، نه‌تنها در مواردى به طور

--> ( 1 ) . به عنوان نمونه از صفوان بن يحيى نقل شده كه امام رضا بعد از شهادت پدرش موسى بن جعفر امامت خود را براى وى اظهار كرد و صفوان با اينكه از پيروان امام بود به او گفت : امر بزرگى گفتى آيا از اين طاغى ( هارون ) نمىترسى ؟ كشف الغمه ، ج 2 ، ص 273 . ( 2 ) . بحرانى ، يوسف ، الحدائق الناظره ، ج 9 ، ص 225 . ( 3 ) . اصفهانى ، ص 382 . ( 4 ) . مجلسى ، ج 48 ، ص 161 ، دربارهء اهداف و خلوص نيت قيام حسين بن على « شهيد فخ » بنگريد : اصفهانى ، ص 372 .