به كنيزى مىبرند مردم با دشنام دادن به بزرگ و سيد ما به دشمنان ما تقرب مىجويند . . . آنان حق ما را گرفته ، هيچ حقى براى ما نمىشناسند . امام با راوى اين حديث به گونه‌اى سخن مىگويد كه ديگران صداى او را نشنوند . حضرت سجاد بنابر حديث ديگرى كه از وى نقل شده ، ترك امر به معروف و نهى از منكر را به منزله پشت پازدن به كتاب الهى تلقى مىكرد ، امّا چنين كارى را در صورت تقيه و ترس از برخورد شديد حاكمان جور ، مجاز مىدانست . « 1 » آگاهى از اين‌كه اساسا امامان وظيفه و شأن اصلىشان را چه مىدانستند و آيا دخالت در امور سياسى را فرع مىانگاشتند يا اصل و اين‌كه آيا آنان از عنصر علم غيب برخوردار بوده‌اند و يا خير و اگر بوده‌اند منشأ و قلمرو آن به چه صورت بوده است ، ما را به فضاى روشن‌ترى از اين موضوع مىرساند ، اما در قلمرو بحث ما نيست ، شايان ذكر است كه با گذشت زمان مشخص شد ثمره حركت و سكوت آنان به گونه‌اى بود كه بهتر از آن تصور نمىشد . شكست قيام‌هاى روزگار آنها نيز ثابت كرد كه حق با آنان است . « 2 » از اين‌روى است كه برخى از پژوهشگران اهل سنت ، آن امام را حافظ تماميت تفكر شيعى با سپر تقيه مىدانند . « 3 » به‌هرحال سياست ناخواسته تقيه در دوران حيات اين دو امام و نيز پىگيرى چنين سياستى توسط امام صادق در دوران خلافت اموى ، سياستى درست و پيامد برجسته آن ، حفظ كليت تفكر شيعى بود . آنان در بلندمدت توانستند به عنوان امامان اكثريت شيعيان شمرده شوند و جاويد بمانند . اما با اين‌همه از تأثير زيان‌بار آن براى شيعه به علاوه ايجاد مشكلاتى براى خود آنان ، نيز نمىتوان چشم پوشيد . پرواضح است كه قطع ارتباط عملى متقابل رهبرى با پيروان ، تأثير منفى كمى و

--> ( 1 ) . ابن سعد ، الطبقات الكبرى ، ج 5 ، ص 214 ، 219 - 220 ؛ ابو نعيم ، حليه الاولياء ، ج 3 ، ص 140 . ( 2 ) . نك : مرتضى عاملى ، جعفر ، دراسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام ، ج 1 ، مقاله الامام سجاد باعث الاسلام من حديد ؛ همچنين رسول جعفريان ، حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ، ص 264 - 267 . ( 3 ) . نشار ، ج 2 ، ص 110 .