ايران آمده بودند مردى بود به نام دوهوسه Duhousset كه علاوه بر فن سپاهيگرى هنرمند و دانشور بود . اين افسر كه ظاهرا در آن زمان درجهء سروانى داشته در نقاشى دستى داشته و شايد همكار نقاش معروف فرانسوى دلاكروا Delacroix بوده است . گذشته ازين در نژادشناسى و مردم‌شناسى نيز از اهل بصيرت بوده و در مدت اقامت خود در ايران در اين باب مطالعه و تحقيق دقيق مىكرده است . دوهوسه پس از بازگشت به فرانسه مأموريتهاى ديگرى يافته و شايد در جنگ با آلمان شركت كرده و سپس بازنشسته شده است . اين شخص ظاهرا در نظر داشته كه كتابى دربارهء ايران ، خاصه از نظر نژادشناسى بنويسد و طرحها و چهره‌هائى را كه در اين كشور كشيده بود در آن بگنجاند . اما معلوم نيست بر اثر چه عواملى به اين كار توفيق نيافته است . « 1 » طرحها و نقاشىهائى كه اين افسر هنرمند فراهم آورده بود پس از مرگش به دست وارثان افتاده و عاقبت به يك دكان سمسارى فروخته شده و ، بر اثر تصادف ، يك ايرانى - آقاى مهندس منوچهر فرمانفرمائيان - روزى در پاريس به آن دكان سرى زده و اين آثار را يافته و خريده است . اوراق گرانبهائى كه اكنون در تصرف آقاى مهندس فرمانفرمائيان است شامل موضوعهاى مختلفى است . از آن جمله چهره‌هائى از بزرگان و رجال و مردم عادى نواحى مختلف ايران از تركمن و بلوچ و كرد و افغانى و قفقازى و يزدى و اصفهانى و خراسانى كه همه را براى استفاده در مطالعات نژادشناسى و مردم‌شناسى از نيمرخ كشيده است . ديگر طرحهائى از آلات موسيقى طرز نواختن آنها ؛ ديگر چهره‌هاى زنان ايرانى و جامهء آنها چه در بيرون خانه ( يعنى با چادر و روبند و چاقچور ) و چه در اندرون با كليجه و شليته و جامه‌هاى خانگى ؛ و لباس و سلاحهاى سربازان ايرانى كه در سلطانيه قسمتى از آنها زير فرمان خود او بوده‌اند ؛ مناظرى از وضع شهرها و دهات و آباديهاى ايران از آذربايجان تا تهران و شهرهاى مركزى مانند قم و اصفهان و بسيارى مناظر ديگر . قسمتى از اين طرحها و نقاشىها را « بنياد فرهنگ ايران » به زودى در مجموعه‌اى چاپ و منتشر خواهد كرد . « 2 » اما آنچه موضوع اين مقاله است طرحى است كه ناصر الدين شاه از اين افسر فرانسوى كشيده است . اين طرح در مجلهء معروف ايلوستراسيون آن زمان با نامه‌اى از دوهوسه ، نايب سرهنگ بازنشسته ، چاپ شده و عين طرح ناصر الدين شاه با نقاشى ديگرى از خود دوهوسه كه مجلس شاهانه را ، درحالىكه نقاش مشغول ساختن صورت

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به مقدمهء اينجانب بر كتاب سفرنامهء جنوب ايران تأليف بابن ( و ) دوهوسه كه اعتماد السلطنه ترجمه و هاشم محدث چاپ كرده است ( تهران ، 1363 ) . ( 2 ) - منتشر شده است به نام « سفرى به ايران » ( انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، ش 54 ) .