- سفرنامهء گيلان كه متن آن در روزنامه‌هاى دورهء ناصرى چاپ شده است و دوستم دكتر منوچهر ستوده تجديد چاپ آن را به زير چاپ برده است . سفرهاى خارج از ايران 1 - سفرنامهء فرنگستان ( سفر اول 1290 ) كه به قطع رحلى و چاپ سنگى در سال 1291 انتشار يافته . « 7 » 2 - سفرنامهء فرنگستان ( سفر دوم 1295 ) كه به قطع رحلى و چاپ سنگى در سال 1296 انتشار يافته . ( 259 صفحه ) 3 - سفرنامهء فرنگستان ( سفر سوم 7 - 1306 ) كه به قطع رحلى و چاپ سنگى در سال 1308 انتشار يافته . « 8 » ( 411 صفحه ) از هر سه سفرنامهء فرنگ ناصر الدين شاه ترجمه‌هاى ملخصى به زبان انگليسى منتشر شده است . « 9 » 4 - سفرنامهء عتبات ، يعنى كتاب كنونى كه در دست شماست . اين سفر شاهانه در سال 1278 اتفاق افتاد . خودش در چند مورد به نگارش روزانهء خاطرات سفر اشارتى دارد از جمله در صفحهء 151 مىنويسد : « حالا كه سه ساعت از شب گذشته است در اطاق كشتى اتفاقات و حالات امروز را تا اين ساعت نوشتم . » اين سفرنامه به خط نستعليق نوشته و بدون تاريخ چاپ سنگى شده است ( 285 صفحه ) . « 10 » ناگفته نماند كه قسمتهاى زيادى از روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه هم در « 11 »

--> ( 7 ) . در اصفهان دوبار به حروف در قطع وزيرى تجديد چاپ شده است ( كتابفروشى مشعل ، 1343 ) . ( 8 ) . بعضى از سفرنامه‌هاى فرنگ او خارج از ايران ( بمبئى ) تجديد طبع شده . به فهرست كتابهاى چاپى تأليف خانبابا مشار مراجعه شود . ( 9 ) . طبق Bibliography of Persia تأليف آرنولد ويلسن : همچنين موتوم شيندلر با همكارى نورمن L . de Norman روايتى از آن نشر كرده است با عنوان : ( 10 ) . اين سفرنامه را كتابفروشى سنائى از روى چاپ اصلى ولى به قطع وزيرى چندبار چاپ كرده است . ( 11 ) . روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه به كوشش اينجانب چاپ شده است ، چاپ سوم . انتشارات امير كبير ، 1345 . معير الممالك هم در « يادداشتهايى از زندگانى خصوصى ناصر الدين شاه » اطلاعات بسيار مفيدى دربارهء طرز سفر او دارد .