محمد حسن خان اعتماد السلطنه
800
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
تعدادى زياد ازين دست كتابها در كتابخانهء سلطنتى بازمانده بود و مقدارى هم به كتابخانهء ملى انتقال يافته است . « 2 » ناصر الدين شاه در سفرنامه نويسى ، يكى از مبرزين زمان خود است و شرح چند سفر را خود نگاشته است . بطور كلى سفرنامههايى كه شرح سفرهاى او را دربر دارد عبارت است از : سفرهاى داخل ايران - سفرنامهء خراسان كه به روزنامهء حكيم الممالك هم شهرت دارد و شرح نخستين سفر ناصر الدين شاه است به مشهد ( سال 1283 ) آن را علينقى حكيم الممالك كه از ملازمين سفر بود به رشتهء تحرير درآورد و در سال 1286 در تهران به چاپ سنگى انتشار يافت . « 3 » ( 485 صفحه ) - سفرنامهء خراسان مربوط به سفر دوم به مشهد در سال 1300 كه ناصر الدين شاه خود آن را نوشته و به خط خوش ميرزا رضاى كلهر در تهران چاپ سنگى شده است . « 4 » ( 227 صفحه ) ضمنا گفته شود ميرزا قهرمان امين لشكر كه درين سفر از ملازمان سفر ناصر - الدين شاه بود نيز سفرنامهاى نوشته است كه به وسيلهء اينجانب و محمد رسول دريا گشت زير چاپ است و يكى مكمل ديگرى است . - سفرنامهء مازندران كه شرح مسافرت ناصر الدين شاه است به صفحات مازندران در سال 1292 و آن را محمد حسن خان اعتماد السلطنه نگاشته و در سال 1294 به چاپ سنگى و قطع رقعى نشر شده است . « 5 » ( 278 صفحه ) - سفرنامهء عراق عجم و بلاد مركزى ايران مربوط به مسافرت سال 1309 كه به خط نستعليق در سال 1311 نشر شده است . « 6 » ( 193 صفحه )
--> ( 2 ) . براى اطلاع بيشتر به فهرست خانم بدرى آقاباى ( كامروز ) از كتب جغرافيا و سفرنامهء كتابخانه سلطنتى ( تهران ، 1352 ) و به چهار جلد نخستين « فهرست نسخههاى فارسى » كتابخانهء ملى تأليف دوست دانشمند آقاى سيد عبد الله انوار مراجعه شود . ( 3 ) . اين سفرنامه با فهرستهاى اعلامى كه براى آن تهيه شد در سال 1356 در سلسلهء انتشارات لوحى فرهنگ ايران زمين تجديد چاپ شد . ( 4 ) . اين سفرنامه با فهرستهاى اعلامى كه براى آن تهيه شد در سال 1354 در سلسلهء انتشارات لوحى فرهنگ ايران زمين تجديد چاپ شد و پس از آن هم دوبار ديگر به چاپ رسيد . ( 5 ) . اين سفرنامه با فهرستهاى اعلامى كه براى آن تهيه شد در سال 1356 در سلسلهء انتشارات لوحى فرهنگ ايران زمين تجديد چاپ شد . اين سفرنامه توسط Coriander به روسى ترجمه و در سال 1887 در سن پطرزبورگ چاپ شده است . ( 6 ) . اين سفرنامه با فهرست اعلام و مقدمهء محمد جواد صفىنژاد توسط انتشارات تيراژه تجديد چاپ شده ( تهران ، 1361 ) .