سه مقاله دربارهء سفرنامه‌نويسى ناصر الدين شاه - 1 - مقدمه‌اى كه بر « سفرنامهء عتبات » نوشته شده تهران ، 1362 ناصر الدين شاه قاجار ( زادهء سال 1247 ) كه در 1264 به پادشاهى رسيد و در 1313 درگذشت از مردان سفر دوست روزگار خود بود . سوارى و شكار و گردش ، در كوه و دره و دشت ، او را از پاى درنمىآورد و خستگى بر او چيرگى نمىيافت . او چندين سفر دراز كرد و دهها سفر كوتاه . شوق سفر او را به سفرنامه خوانى و سفرنامه‌نويسى كشانيد . چون شنيدن و خواندن سرگذشت سياحان و وقايع نوشته شده در سفرنامه‌ها را دوست مىداشت جمعى را بر آن داشته بود تا مقدارى از سفرنامه‌هاى اروپائيانى را كه به چين و ژاپون و هند و افريقا و مصر و استراليا و امريكا ( شمالى و جنوبى ) سفر كرده بودند به فارسى برگردانيده و به خط خوش نويسانيده بودند . آنها را ، هم بر او مىخواندند و هم خود آنها را مىخواند . جزين چون به زبان فرانسه آشنا بود شخصا بعضى گزارشهاى سفر را به آن زبان مىخوانده است . من در مجموعهء كتابهاى كتابخانهء ملى چند ده كتاب و نشريهء فرانسوى از قبيل « ژورنال دو واياژ » ديدم كه ناصر الدين شاه در حاشيهء آنها توضيحات و مطالبى نوشته و حتى جاىجاى ، به خيال و تصور ، نقاشيهايى از محل و موضعى كه وصفش را خوانده نگاشته بود . « 1 »

--> ( 1 ) . مرحوم دكتر مهدى بيانى از ميان كتابهاى چاپى كتابخانهء سلطنتى ( كه به كتابخانهء ملى منتقل شده بود ) تمام كتابهايى را كه داراى نوشته و يادداشت و نقاشى ناصر الدين شاه بود بيرون كشيده بود و همه را در دو قفسه از قفسه‌هاى تالار وسطى طبقهء همكف كتابخانه قرار داده بود . موقعى كه من به خدمت‌گزارى آن كتابخانه رسيدم چنين وضعى داشت و به همان صورت آن را نگاه داشتم و به فهرست‌نويسى آنها پرداخته بوديم كه دستم از كار آنجا كوتاه شد و كتابها به همان صورت و در همان وضعى كه مرحوم بيانى معين و مرتب كرده بود برجاى ماند . آن تالار به نام تالار فردوسى خوانده مىشد ، به مناسبت آنكه كتابخانهء فردوسى ( تشكيل شده از زمان كنگرهء فردوسى ) هم در آنجا بود . آنچه نوشتم مربوط به سال 2 - 1341 شمسى است و پس از آن نمىدانم كه با آن مجموعه چه كرده‌اند . اميدست كه در نگاهبانى آن قصور نشده باشد .