محمد حسن خان اعتماد السلطنه
492
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
همه مناصب بر كنار شد و تحت تعقيب و آزار قرار گرفت و مبالغى از او دريافت شد و با اينكه در محرم 1316 وزير داخله هم شد اينقدر در دوران عزل صدمه ديده بود كه سخت بيمار گشت و در سى و دو سالگى درگذشت . امين الملك در هنگام طلبگى خوب درس خوانده بود و اگر اين رشته را ادامه مىداد احيانا ممكن بود در اين رشته خيلى ترقى بكند . چه مردى باهوش و محكم بود و اين تغيير وضع براى او خيلى زيانآور شد و ثروتى را هم كه از اين راه اندوخته بود به زودى برباد رفت . نه براى خود او نتيجهاى داشت و نه براى فرزندانش . وزير دفتر ، ميرزا هدايت الله ( ص 41 - ص 18 چاپ اول ) پسر ميرزا حسين آشتيانى و او برادرزادهء ميرزا حسن مستوفى الممالك اول و وزير علينقى ميرزا ركن الدوله بود و چون جوانى كه مورد علاقهء شاهزادهء بدكردار بود به او توهين كرد با تفنگ خود را كشت . ميرزا هدايت الله بهرسم خانوادگى در جوانى در سلك مستوفيان درآمد و در 1267 به فرمان امير كبير مأمور رسيدگى به ماليات صائين قلعهء افشار شد . در 1275 بهجاى ميرزا داود خان پسر ميرزا آقا خان نورى وزير لشكر شد . در محرم 1290 با لقب وزير دفترى رئيس دفتر استيفاء شد كه به منزلهء وزير ماليه بود . وزير دفتر با ميرزا يوسف مستوفى الممالك پسرعمو بود و خواهر ميرزا يوسف زن وزير دفتر بود . معهذا بر سر امور ادارى و ملكى ميان آن دو رقابت و اختلاف عجيبى بود و ميرزا هدايت چون مردى محكم بود بهآسانى زير بار مستوفى نمىرفت و چون مستوفى در 1299 پسر خردسال خود را رئيس دفتر استيفاء كرد ميرزا هدايت بسيار رنجيد و استعفا كرد . در 1303 كه مستوفى درگذشت تمام كارها و مشاغل او برحسب امر شاه به پسرش ميرزا حسن كه جوانى كم سنوسال بود داده شد و باز به امر شاه وزير دفتر سمت سرپرستى او را در كار ادارى بر عهده گرفت و براى رسيدن به كارهاى پسرش ميرزا حسين را معاون ميرزا حسن كرد و عنوان نايب مستوفى الممالك به او داده شد . ميرزا هدايت دروباى سال 1310 درگذشت و سمت او به پسر بزرگش ميرزا حسين واگذار و لقبش نيز به او داده شد . پسر ديگر او دكتر محمد مصدق بود . ميرزا هدايت مردى دانا و عارف مسلك و در رشتهء عرفان داراى تأليفاتى است « 1 » . ( طرائق الحقايق ، روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه و بامداد به اختصار ) .
--> ( 1 ) از آن جمله است « كشف و اشراق » نسخهء خطى 1 / 2673 ( كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ) ، و تحفة الخواص ( چاپ سنگى بىتاريخ ) .