محمد حسن خان اعتماد السلطنه

486

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

مادرى حسن وثوق الدوله و احمد قوام السلطنه و حسين علاء و دكتر محمد علاء و پدرزن ميرزا عبد الوهاب خان نظام الملك بود . مردى بود بسيار باهوش و خوش‌ذوق و تحصيل - كرده و دانا كه در شيوهء نگارش از استادان است و در حسن خط ، خود و پسرش امين الدوله هردو مبتكرند و خط تحرير را بسيار شيرين مىنوشته‌اند . مجد الملك مؤلف رسالهء بسيار شيواى « كشف الغرايب » است كه به نام رسالهء مجديه در 1321 ه . ش . به وسيلهء مرحوم سعيد نفيسى چاپ شده است . « 1 » نيز كتابى در جغرافياى روسيه دارد كه خطى و در كتابخانهء مجلس است . ( از مقدمهء رسالهء مجديه به اختصار ) . اديب الملك ، عبد العلى ( ص 41 - ص 17 چاپ اول ) فرزند حاجى على خان مراغه‌اى حاجب الدوله دختر ملا احمد مراغه‌اى معروف به مستجاب الدعوه كه در 5 شعبان 1243 متولد شده است . در كودكى غلام بچهء اندرون شاهى بود و بعد به منصب پيشخدمتى رسيد . در 1258 سمت نايب ناظر يافت و حكومت كاشان به او داده شد . در 1261 پيشخدمتباشى وليعهد شد . در 1270 ملقب به اديب الملكى و واسطهء عرض عرايض شعرا و اهل ادب به حضور شاه گشت . زمانى كه تشريفات مربوط به سفرا بر عهدهء پدرش بود از او نيابت مىكرد و همين حال را داشت در حكومت پدرش در خوزستان . در 1284 حاكم قم شد و در 1285 به وزارت وظايف و اوقاف معين گشت . در 1287 حكومت قم و ساوه و زرند به او داده شد . در 1288 به حكومت گلپايگان و خوانسار معين شد و در همان سال به حكومت سمنان و دامغان انتقال يافت . در 1293 دوباره به حكومت قم و ساوه شد . پس از اين مأموريت رياست مجلس شوراى عدليه به او واگذار شد و در اين سمت بود كه در تاريخ 28 ذى الحجه 1302 به سكته درگذشت . اديب الملك از پيروان حاج محمد كريم خان كرمانى بود . سفرنامهء آذربايجان او به نام دافع الغرور به كوشش ايرج افشار چاپ شده است و سفرنامهء كربلاى او هنوز به حالت خطى باقى است . « 2 » ( از مقدمهء دافع الغرور به اختصار ) . قوام الدوله ، ميرزا محمد ( ص 41 - ص 17 چاپ اول ) پسر ميرزا محمد تقى قوام الدولهء آشتيانى در 1265 به عنوان پيشكارى حمزه ميرزاى حشمت الدوله مأمور آذربايجان و در 1268 به قوام الدوله ملقب شد . در ابتداى سال 1272 به سمت پيشكارى خراسان تعيين شد و اين مأموريت او تا حدود سال 1276

--> ( 1 ) چاپ ديگرى دارد كه در حاشيهء صفحهء 463 معرفى شد . ( 2 ) اين سفرنامه به كوشش مسعود گلزارى ( تهران ، 1363 ) چاپ شده است .