محمد حسن خان اعتماد السلطنه

482

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

نيز ضميمهء مأموريت وى گشت . اندكى نگذشت كه او را احضار و به وزارت مخصوص و عضويت دار الشوراى كبرى و نظامت آن انتخاب كردند . در 1289 به سمت كشيكچى - باشيگرى معين شد و حكومت گيلان نيز تحت ادارهء او قرار گرفت . در 1290 از ملتزمين ركاب سفر اروپا بود و چون بازگشت حكومت يزد را به او دادند و او به‌جاى خود حسينقلى خان نظام السلطنه را به آنجا فرستاد . در 1292 والى فارس و در 1294 حاكم مازندران شد . در 1295 كه ميرزا حسين خان سپهسالار همراه شاه به اروپا رفت او را به كفالت وزارت امور خارجه و سپهسالارى قشون در طهران گذاشت . در 1297 امور بنائى سلطنتى به او محول شد يعنى به اصطلاح وزير بنائى شد . در 1299 پس از فوت حاج ميرزا حسين خان برادرش ، به لقب مشير الدوله ملقب و وزير عدليه گرديد و لقب معتمد الملك به پسرش حسين خان داده شد . در 1301 براى تبريك جشن بلوغ نيكلاى دوم وليعهد روسيه با عنوان « جناب اشرف » مجددا به روسيه فرستاده شد . چون ميرزا سعيد خان وزير دول خارجه فوت شد يحيى خان به پشتيبانى روسها خواست به اين مقام برسد ولى انگليسها جدا در مقام مخالفت برآمدند و پيش بردند و محمود خان ناصر الملك وزير خارجه شد . اما در 1303 بالاخره يحيى خان به اين مقام رسيد ( سلخ جمادى الاولى 1303 ) و اين مقام را تا 11 ذيقعدهء 1304 داشت و چون در اين سال ايوب خان شاهزادهء افغانى كه در ايران پناهنده بود به اميد دست يافتن به حكومت افغانستان فرار كرد و انگليسها آن را تقصيرى از مشير الدوله دانستند در عزل او كوشيدند و به‌جاى او ميرزا عباس خان قوام الدوله وزير خارجه شد و يحيى خان در 1306 وزير عدليه گرديد ( 21 ربيع الثانى 1306 ) يعنى وزارت عدليه و تجارت را به او دادند و حكومت عراق را به پسرش معتمد الملك . در 1307 امتياز چراغ برق و راه كالسكه‌رو از طهران به اهواز را گرفت و آن را به سيزده هزار ليره به انگليسها فروخت و سرانجام در 20 جمادى الثانيهء 1309 در شصت و دو سالگى درگذشت و نعش او را به مشهد برده در جوار برادرش دفن كردند . يحيى خان مثل برادرش مردى بوده است باهوش و زرنگ و پرجرأت ، اما خيلى دست‌ودل‌باز . از هرجا مىشده پول درمىآورده و با تعين و جلال خرج مىكرده است نسبت به مصالح مملكت بىاعتنا و كاملا وابسته به روسها بود . براى شرح‌حال مفصل او رجوع فرمائيد به مجلهء يادگار سال سوم ش 1 ص 32 و روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه و شرح‌حال رجال ايران از بامداد . ملك آرا ، كيومرث ميرزا ( ص 41 - ص 17 چاپ اول ) پسر سى و دوم فتحعلى شاه و متولد 1224 كه در زمان پدر به ابو الملوك ملقب