محمد حسن خان اعتماد السلطنه
630
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
و جاهطلب و جسور پس از بازگشت مجدد به ايران راه رياست خود را هموار ساخت . ظهور شيخ احمد احسائى و رواج نسبى عقايد او تشتتى در جامعهء روحانيت پديد آورد و گويا نخستين كسى كه باعث اين اختلافات گشت همين حاج ملا تقى بود كه شيخ را تكفير كرد و سيد كاظم رشتى را . نيز با متصوفه هم به دشمنى برخاست و از طعن و لعن آنها خوددارى نمىنمود و از اين جهت حاجى ميرزا آقاسى نيز با او دشمنى مىكرد . پيش از آن نيز در حضور فتحعلى شاه به يكى از علمائى كه با او مناظره مىنمود آويخته او را سيلى زد و با اين قبيل كارها خود را با شاه و وزير طرف مىنمود . با ظهور ميرزا على محمد باب و رواج امر او هرچند كه در مايه چيزى نبود حاجى ملا تقى در قزوين به دشمنى با باب و پيروان او برخاست غافل از آنكه خود اين امر طرف را بزرگ مىكند و اگر بهجاى طعنولعن رسالهء علمى منظم همهكس فهمى در رد اين حرفها مىنوشت خيلى مؤثرتر بود و سروصدائى هم ايجاد نمىنمود . حاجى در مخالفت با باب خيلى سختگير بود . ازاينرو به تحريك برادرزاده و عروسش قرة العين او را در سال 1264 يا 1263 على اختلاف الاقوال در محراب خنجر زدند و او دو روز بعد درگذشت و در بقعهء شاهزاده حسين مدفون شد . وى عالمى متهجد و غالبا نيمى از شب را در ذكر و نماز و دعا بود . شرح حال مفصل او در قصص العلماء آمده است . ملا حسين بشروئى ( ص 62 - ص 38 چاپ اول ) پسر حاج ملا عبد الله صباغ و متولد سال 1229 هجرى قمرى . در آغاز در مشهد به تحصيل پرداخت و در هجده سالگى به عراق رفت و مدت نه سال در حوزهء درس سيد - كاظم رشتى به شاگردى گذرانيد و چون باهوش بود خيلى زود ترقى نمود بطورى كه سيد او را به نيابت خود براى مناظره و مباحثه با علماى مخالف خود به شهرهاى مختلف مىفرستاد . پس از فوت سيد ملا حسين به قصد يافتن كسى كه سزاوار جانشينى او باشد و به اصطلاح شيخيه بتوان او را « ركن رابع » دانست به ايران آمد . در شيراز به ميرزا على محمد پسر سيد رضاى بزاز كه او نيز مدتى در حوزهء درس سيد كاظم رشتى بود برخورد و به هر تقدير او را به عنوان جانشين سيد شناخت و احتمالا چون خودش خيلى باهوش و زرنگ و دلير و حراف بود و سيد على محمد را خيلى ساده يافت خواست او را جلو اندازد و تا راه براى خودش باز شود . در اثر القائات ملا حسين سيد على محمد در شيراز دنبال دعوى خود را گرفت و يكى دو تن من جمله خود ملا حسين را براى تبليغ به خارج از شيراز فرستاد ( براى اطلاع بيشتر رجوع فرمائيد به كتاب فتنهء باب از اعتضاد السلطنه ، مفتاح باب الابواب از ميرزا مهدى خان زعيم الدوله ، ناسخ التواريخ و منتظم ناصرى و ديگر كتب تاريخى قاجاريه و نقطة الكاف حاجى ميرزا