داده بود . پس از عزل ميرزا آقا خان احتشام الدوله حاكم اصفهان شد و در 1276 حكومت بروجرد هم ضميمهء حكومت او شد . احتشام الدوله در 1278 درگذشت . معتمد الدوله ، فرهاد ميرزا ( ص 54 - ص 31 چاپ اول ) پسر پانزدهم عباس ميرزاى نايب السلطنه و متولد جمادى الاولى 1233 در آغاز جوانى خوب تحصيل كرد و من جمله زبان انگليسى را از مستشاران نظامى انگليس و محصلين ايرانى كه به لندن رفته بودند آموخت . در 1250 به حكمرانى لرستان منصوب شد و در 1253 كه محمد شاه عازم هرات شد او را در طهران گذارد و نايب السلطنه خواند و در 1255 نيز چنان عنوان و سمتى به وى داد . در 1257 به نيابت از ناصر الدين ميرزاى وليعهد به حكومت فارس فرستاده شد و لقب « نايب الايالگى » او رسميت يافت . پس از فوت محمد شاه چون عباس ميرزاى نايب السلطنه را وادار كرده بود كه به سفارت انگلستان پناهنده شود مغضوب و به طالقان تبعيد شد و از آنجا بدون اجازه به طهران آمد و به سفارت انگليس رفت و از طرف ميرزا آقا خان نورى دستور داده شد كه اگر او را خارج از سفارت ديدند دستگير كنند و چون مسئلهء جنگ انگليس و ايران پيش آمد و ايران شكست خورد از فرهاد ميرزا نيز رفع مزاحمت شد . على الخصوص كه از تابعيت انگلستان تبرى جسته بود . « * » در 1278 به حكومت لرستان و خوزستان منصوب شد و به معتمد الدوله ملقب گرديد . در 1280 عضو دار الشوراى كبرى شد و در 1284 به حكومت كردستان فرستاده شد . در اين مأموريت حسن سلطان اورامانى را غفلتا گرفت و كشت و گرچه موقتا كردهاى اورامانى مطيع شدند ليكن پس از يك سال سر به شورش برداشتند و شاهزاده از عهدهء آنها برنيامد و دولت از اورميه و همدان عده‌اى را براى آرام ساختن آنها فرستاد . در 1287 حكومت همدان نيز ضميمهء حكمرانى وى شد . در 1290 كه شاه عازم اروپا شد پسرش كامران ميرزا را به‌جاى خود در طهران گذارد و فرهاد ميرزا را قائم مقام او در كارها قرار داد . در اين دوره فرهاد ميرزا گرفتار ناراحتيهائى شد از جمله آنكه او را متهم كردند كه گفته است وليعهد شيخى شده است و فرهاد ميرزا از اين امر بسيار نگران شد و

--> ( * ) مكاتبات و اسناد مربوط به اين جريان به نام « مكاتبات ايران و انگليس دربارهء پناهندگى فرهاد ميرزا » توسط مير هاشم محدث چاپ شده است . تهران ، انتشارات بابك ، 1360 . حاوى 33 نامه است .