باب هفتم [ در اشارت اجمالى به برخى از آثار ماديه و مآثر حسيه ] در اشارت اجمالى به برخى از آثار ماديه و مآثر حسيه كه عبارت است از ابنيهء مستحدثه و عمارات متجدده كه در ظرف مدت شاهنشاهى سلطان السلاطين ، قهرمان الماء و الطين ، از سال اول جلوس همايون تاكنون كه سنين اربعين شمسى به كمال پيوسته احداث شده است و انشاء گرديده چه بر سبيل ايجاد و ابداع و تأسيس و چه بر وجه تعمير و اعادت و تجديد . از قبيل امصار معظمه مانند دار الخلافهء ناصره در محيط طهران و سرخس ناصرى در خطهء خراسان و شهر ناصرى در مملكت سيستان و از سنخ قصبات بزرگ مثل فهرج بلوچستان و سرتك مازندران و جايدر عربستان ، و از جنس انشاء مدارس و معلم خانجات و احداث كارخانه‌ها و مارستانات و حفر انهار و اجراء قنوات و طرح بساتين و رياض و حياض و باغات و تسطيح معابر عامه و تسويه جواد معظمه و بستن سدها و گشودن شطها و چندين شاهراه قوافل و سيارات را « شوسه » ساختن و اكثر شوارع شهرهاى بزرگ را با فرش سنگ پرداختن ، و هكذا تذهيبات رايق و تزيينات فائق در قباب و بقاع ائمهء معصومين سلام الله عليهم اجمعين و ساير مزارات و مشاهد مشاهير اكابر دين مبين رضى الله عنهم و كذلك ابنيهء سلطنتى و عمارات دولتى از وثاقهاى معجب و تالارهاى مرتفع و ايوانات مشيد و جواسق مقرنس و قصور مشيد و دروب مستغرب بطرزهاى مخترع و هندسهء مستحدث و اشكال متجدد و تراكيب مستحكم كه غالبا جدران ممرد و سقوف منمق و اسطوانات مصقول داخلهء آنها از دست اساتيد نقاشان چرب‌دست و مذهبان نازك‌كار چنان با تكلف و پر صنعت برآمده است كه مشاهده‌اش عقول را تيره مىسازد و افهام را خيره مىدارد . و اما مرمت و اصلاحات و تجديد و تعميرات كه حسب الحكم در مبانى سلاطين سلف و آثار سابقين از ملوك و غيرهم در اين چهل سال به عمل آمده از حد احصاء و نطاق استقصاء بيرون است و نگارنده در اين باب سابع بعضى از آنها را كه اهميتى عظمى داشته برنگاشته است و اگرچه اين عنوان هفتم مخصوص شمارش آثارى است كه به فرمان واجب الاذعان اين پادشاه پادشاه نشان به ظهور آمده ولى احيانا از جلايل آثار و